RR"445698FR.doc PE305.391 FRFR PARLEMENTEUROPE'EN 1999 \Delta \Delta \Delta \Delta \Delta \Delta \Delta \Delta \Delta \Delta \Delta \Delta 2004 Documentdese'ance FINALA5-0264/2001 Partie111juillet2001 RAPPORT surl'existenced'unsyste`med'interceptionmondialdescommunicationsprive'esete'conomiques(syste`med'interceptionECHELON)(2001/2098(INI)) Partie1 Propositiondere'solution Expose'desmotifs Commissiontemporairesurlesyste`med'interceptionECHELON Rapporteur:GerhardSchmid PE305.391 2/202 RR"445698FR.doc FR RR"445698FR.doc3/202 PE305.391 FR "Sedquiscustodietipsoscustodes." Juvenal(v.60U""v.130),Sat.6,347 PE305.391 4/202 RR"445698FR.doc FR SOMMAIRE Page PAGERE'GLEMENTAIRE ..................................................................................................... 11 PROPOSITIONDERE'SOLUTION........................................................................................ 12 EXPOSE'DESMOTIFS........................................................................................................... 23 1.Introduction E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 23 1.1.MotifdelaconstitutiondelacommissionE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^... 231.2.Affirmationsformule'esdanslesdeuxe'tudesduSTOAsurunsyste`me d'interceptionmondialappele'ECHELONE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^E^. 23 1.2.1.PremierrapportduSTOAde1997E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^ 23 1.2.2.RapportsduSTOAde1999E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 231.3.MandatdelaCommissionE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 24 1.4.Pourquoin'avoirpasopte'pourunecommissiond'enque^te?E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 251.5.Me'thodesetplandetravailE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^ 25 1.6.Caracte'ristiquesattribue'esausyste`meECHELONE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^ 26 2.Activite'desservicesderenseignementsexte'rieursE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^... 28 2.1.IntroductionE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 282.2.Quefaut-ilentendreparespionnage?E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^... 28 2.3.Objectifsdel'espionnageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 282.4.Me'thodesdel'espionnageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 29 2.4.1.Recoursa`l'e^trehumaindansl'espionnageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^E^. 29 2.4.2.Exploitationdessignauxe'lectromagne'tiquesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^..E^E^ 30 2.5.Activite'decertainsservicesderenseignementsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 30 3. Conditionstechniquesminimalesrequisespourl'interceptiondeste'le'communications E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 32 3.1.Possibilite'd'interceptiondesdiffe'rentssupportsdeste'le'communicationsE^E^E^E^. 32 3.2.Possibilite'sd'interceptionsurplaceE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 323.3.Possibilite'sd'unsyste`med'interceptionfonctionnanta`l'e'chellemondialeE^E^E^E^. 33 3.3.1.Acce`sauxsupportsdeste'le'communicationsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 33 3.3.2.Possibilite'sd'exploitationautomatiquedescommunicationsintercepte'es: utilisationdefiltresE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^ 37 3.3.3.ExempleduservicederenseignementsallemandE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 38 4. TechniquedescommunicationssatellitairesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 40 RR"445698FR.doc5/202 PE305.391 FR 4.1.Importancedessatellitesdete'le'communicationsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 40 4.2.Fonctionnementd'uneliaisonsatellitaireE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 41 4.2.1.Satellitesge'ostationnairesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 41 4.2.2.Cheminementd'uneliaisonsatellitairedete'le'communicationsE^E^E^E^E^E^.. 41 4.2.3.Principauxsyste`mesdecommunicationssatellitairesexistantsE^E^E^E^E^E^.. 42 4.2.3.1. Syste`mesdesatellitesfonctionnanta`l'e'chellemondialeE^..E^E^E^E^ 43 4.2.3.2. Syste`mesdesatellitesnationauxE^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^..E^E^E^E^ 45 4.2.3.3. Syste`mesdesatellitesre'gionauxE^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^..E^E^E^E^ 46 4.2.4.Attributiondefre'quencesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 46 4.2.5.Zonescouvertesparlessatellites(empreintesausol)E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 47 4.2.6.DimensionsdesantennesrequisespourunestationterrienneE^E^E^E^E^E^E^ 48 4.3.Communicationsparsatellitesa`finalite'smilitairesE^E^E^E^E^E^E^E^.E^E^E^E^E^ 494.3.1.Ge'ne'ralite'sE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^..49 4.3.2.Fre'quencesutilise'esparlesmilitairesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 49 4.3.3.Tailledesstationsdere'ceptionE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^...E^E^ 49 4.3.4.Exemples...E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^.49 5. Preuveparindicesdel'existenced'aumoinsunsyste`med'interceptionmondial E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 50 5.1.PourquoiunepreuveparindicesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 50 5.1.1.Preuvedel'activite'd'interceptiondesservicesderenseignementse'trangers.E^ 50 5.1.2.Preuvedel'existencedestationsdansleszonesge'ographiquesrequisesE^E^... 51 5.1.3.Preuved'uneassociatione'troiteentrelesservicesderenseignementE^E^E^.E^ 515.2.Commentreconnai^t-onunestationd'interceptiondescommunicationspar satellite?E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 51 5.2.1.Crite`re1:acce`sdel'installationE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 51 5.2.2.Crite`re2:typed'antenneE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 52 5.2.3.Crite`re3:dimensiondel'antenneE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 52 5.2.4.Crite`res4:PreuvesofficiellesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 535.3.Donne'espouvante^treobtenuesparchacun,concernantlesstationsd'interception connuesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^..535.3.1.Me'thodeE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^..53 5.3.2.AnalyseapprofondieE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^54 5.3.2.1.Leparalle'lismeentrelede'veloppementdesINTELSATetla constructiondestationsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 54 5.3.2.2. Lacouvertureglobaleparstationsquie'coutentmanifestement dessatellitesdecommunicationE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.57 5.3.2.3. Lesstations:de'tailsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 58 5.3.2.3.1.Stationsdestine'esa`l'e'coutedesatellitesde communicationE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 58 5.3.2.3.2.AutresstationsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^E^. 61 5.3.3.Re'sultats:re'sume'E^..E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 63 5.4.L'accordUKUSAE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 64 5.4.1.Gene`sedel'accordUKUSAE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 64 5.4.2.E'le'mentsattestantdel'existencedel'accordE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 65 5.4.2.1.Rapportannuel1999/2000delacommissionbritanniquedu PE305.391 6/202 RR"445698FR.doc FR renseignementetdelase'curite'E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 65 5.4.2.2.InformationsfourniesparlesservicesduPremierMinistrede Nouvelle-Ze'landeE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^66 5.4.2.3.Listedesacronymesutilise'sparlaNavyE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 66 5.4.2.4.De'clarationdudirecteurduDSDE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 66 5.4.2.5.RapportduCanadianParliamentarySecurityandIntelligence CommitteeE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^66 5.4.2.6.De'clarationdeM.LouisTorella,anciendirecteuradjointdelaNSA.. 66 5.4.2.7.LettredeM.JoeHooper,anciendirecteurduGCHQE^E^E^E^E^E^E^ 67 5.4.2.8.InterlocuteursdurapporteurE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 67 5.5.Exploitationdesdocumentsame'ricainsayantcesse'd'e^treclasse'sconfidentielsE^E^.. 67 5.5.1.NaturedesdocumentsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 67 5.5.2.ContenudesdocumentsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^... 67 5.5.2.1.MissionetconceptiondelaNSA(documents1,2b,4,10et16)E^E^.. 68 5.5.2.2.Pouvoirsdesservicesderenseignement(document7)E^E^E^E^E^E^.. 69 5.5.2.3.Coope'rationavecd'autresservices(documents2aet2b)E^E^E^E^E^ 69 5.5.2.4.Mentiondesunite'sactivessurles"sitesECHELON" (documents9et12)E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 69 5.5.2.5.Mentiondestations(documents6,9et12,nouveauxdocuments)E^.. 69 5.5.2.6.Protectiondelavieprive'edescitoyensame'ricains(documents7, 7aa`f,9,11et16)E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 70 5.5.2.7.De'finitions(documents4,5aet7)E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 71 5.5.3.Re'sume'E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 715.6.Renseignementse'manantd'auteursspe'cialise'setdejournalistesE^E^E^E^E^E^E^E^. 72 NickyHagerE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^..E^72DuncanCampbellE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^..73 JeffRichelsonE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^74JamesBamfordE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^.75 BoElkjaeretKenanSeebergE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 765.7.De'clarationsd'ancienscollaborateursdesservicesderenseignementE^E^E^E^E^E^.. 76 5.7.1. MargaretNewsham(ex-collaboratricedelaNSA)E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^... 76 5.7.2. WayneMadsen(anciencollaborateurdelaNSA)E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 77 5.7.3. MikeFrost(anciencollaborateurdesservicessecretscanadiens)E^E^E^E^E^. 77 5.7.4. FredStock(anciencollaborateurdesservicessecretscanadiens)E^E^E^E^E^ 78 5.8.InformationsdesourcesgouvernementalesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^785.8.1.De'clarationsame'ricainesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^78 5.8.2.De'clarationsanglaisesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^795.8.3.De'clarationsaustraliennesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^E^79 5.8.4.De'clarationsne'o-ze'landaisesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^805.8.5.De'clarationsne'erlandaisesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.80 5.8.6.De'clarationsitaliennesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^...805.9.QuestionsauConseileta`laCommissionE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^ 80 5.10.RapportsparlementairesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^... 82 5.10.1.Rapportsducomite'permanentRdecontro^lebelgeE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 82 5.10.2.Rapportdelacommissiondelade'fensenationaledel'Assemble'e nationalefranc,aiseE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^..82 5.10.3.RapportdelacommissionduParlementitaliencharge'edesservicesde RR"445698FR.doc7/202 PE305.391 FR renseignementsetdese'curite'ainsiquedelasu^rete'del'E'tatE^E^E^E^E^E^E^ 83 6. Peut-ilexisterd'autressyste`mesd'interceptionmondiaux?E^E^E^E^E^E^E^E^.. 84 6.1.Conditionsne'cessairespouruntelsyste`meE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 84 6.1.1.Conditionstechnico-ge'ographiquesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.846.1.2.Conditionspolitico-e'conomiquesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^..E^..84 6.2.FranceE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^... 846.3.RussieE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^.. 85 6.4.AutrespaysduG8etChineE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 86 7. Compatibilite'd'unsyste`med'interceptiondescommunicationsdutype"ECHELON" avecledroitdel'Unioneurope'enneE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 87 7.1.CommentairessurlaquestionE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 87 7.2.Compatibilite'd'unsyste`mederenseignementavecledroitdel'Unioneurope'enne... 87 7.2.1. Compatibilite'avecledroitcommunautaireE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^..... 87 7.2.2. Compatibilite'avecd'autresdispositionsle'gislativesdel'Unioneurope'enne.. 887.3.Proble`medelacompatibilite'encasd'utilisationdusyste`meauxfins del'espionnagee'conomiqueE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 897.4.ConclusionsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 90 8. Lasurveillancedescommunicationsparlesservicesderenseignementest-elle compatibleavecledroitfondamentalaurespectdelavieprive'eE^E^E^E^E^E^.. 91 8.1.Lasurveillancedescommunications,atteinteaudroitfondamentalaurespectdelavieprive'eE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^..91 8.2.Laprotectiondelavieprive'egarantieparlesconventionsinternationalesE^E^E^E^.. 918.3.Lesdispositionsdelaconventioneurope'ennedesdroitsdel'hommeE^E^E^E^E^E^.. 92 8.3.1. L'importancedelaconventiondansl'UEE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^..E^E^ 92 8.3.2. Porte'edelaprotectionofferteparlaconventionE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^. 93 8.3.3. Surveillancedeste'le'communicationsauregarddel'article8delaconvention 93 8.3.4. Importancedel'article8delaconventionsousl'angledesactivite'sdes servicesderenseignementsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^....948.4.Obligationdevigilancevis-a`-visdesactivite'sdeservicesderenseignements e'trangersE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^96 8.4.1.Caracte`reinadmissibled'uneviolationdel'article8delaconventionlie'ea` l'interventiondeservicesderenseignementse'trangersE^E^E^E^E^E^E^E^..E^96 8.4.2. Conse'quencessousl'angledesactivite'sdeservicesderenseignementsextra- europe'enssurleterritoiredepayssignatairesdelaconventionE^E^E^E^E^... 96 8.4.2.1.JurisprudencedelaCoureurope'ennedesdroitsdel'hommeE^E^E^.. 96 8.4.2.2.Conse'quencesencequiconcernelesstationsE^E^E^E^E^E^E^E^..... 97 8.4.2.3.Conse'quencesencequiconcernelese'coutespratique'essur instructionsdel'e'trangerE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 97 8.4.2.4.ObligationdevigilanceparrapportauxpaystiersE^E^E^E^E^E^E^E^97 PE305.391 8/202 RR"445698FR.doc FR 9. Lescitoyensdel'UEsont-ilssuffisammentprote'ge'sfaceauxactivite'sdes servicesderenseignements?E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^99 9.1.Protectionfaceauxactivite'sdesservicesderenseignements:ro^ledesparlements nationauxE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^999.2.Pouvoirsdesautorite'snationalesenmatie`redemesuresdesurveillanceE^E^E^E^E^. 99 9.3.Lescontro^lesdesservicesderenseignementsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^... 1009.4.Analysedelasituationducitoyeneurope'enE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 103 10. Protectioncontrel'espionnagee'conomiqueE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^E^ 105 10.1. E'conomieetespionnageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^105 10.1.1.Lesobjectifsdel'espionnageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 105 10.1.1.1.BranchesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.105 10.1.1.2.De'partementsd'entrepriseE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 105 10.1.2.EspionnagedeconcurrenceE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 106 10.2. Lespre'judicescause'sparl'espionnageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 10610.3. Quiespionne?E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^107 10.3.1.Collaborateursdel'entreprise(de'litd'initie')E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 10710.3.2.Officinesspe'cialise'esE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^108 10.3.3.HackersE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.108 10.3.4.ServicesderenseignementsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 108 10.4. Commentespionne-t-on?E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 10810.5. Espionnagee'conomiqued'E'tatE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 109 10.5.1.Espionnagee'conomiquestrate'giqueeffectue'parlesservicesde renseignementsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.109 10.5.2.Lesservicesderenseignements,agentsdel'espionnagedeconcurrenceE^ 109 10.5.2.1.Paystre`savance'ssurleplantechnologiqueE^E^E^E^E^E^E^E^. 109 10.5.2.2.Paysmoinsavance'ssurleplantechniqueE^E^E^E^E^E^E^E^E^ 10910.6. ECHELONest-iladapte'a`l'espionnageindustriel?E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 110 10.7. Casdivulgue'sE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 11010.8. Protectioncontrel'espionnagee'conomiqueE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 116 10.8.1. ProtectionjuridiqueE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^... 116 10.8.2. Autresentravesa`l'espionnagee'conomiqueE^E^E^E^E^E^E^E^E^..E^ 116 10.9. LesE'tats-Unisetl'e'conomieapre`slaguerrefroideE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 117 10.9.1. Lede'filance'augouvernementame'ricain:l'espionnagee'conomique contrelesentreprisesame'ricainesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 118 10.9.1.1.LesacteursE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 119 10.9.1.2.Objectifsdel'espionnagee'conomiqueE^E^E^E^E^E^E^E^. 119 10.9.1.3.Me'thodesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^..120 10.9.2. Attitudedugouvernementame'ricainfacea`l'espionnagee'conomique actifE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^120 10.9.3. Situationjuridiqueenmatie`redecorruptiond'agentspublicsE^E^E^. 121 10.9.4. Ro^ledel'AdvocacyCenterdanslapromotiondesexportations ame'ricainesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^123 10.9.4.1.Missionsdel'AdvocacyCenterE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 123 10.9.4.2.Me'thodesdetravailE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 124 10.9.4.3.ParticipationdelaCIAauxtravauxduTPCCE^E^E^E^E^... 124 RR"445698FR.doc9/202 PE305.391 FR 10.9.4.4.Questionssansre'ponseE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 12510.10. Se'curite'desre'seauxinformatiquesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 125 10.10.1. Importancedupre'sentchapitreE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 125 10.10.2. Risqueinhe'renta`l'utilisationdelatechnologiedel'information modernedanslesmilieuxe'conomiquesE^E^E^.E^E^E^E^.E^E^E^E^.. 125 10.10.2.1.AugmentationdurisqueE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 126 10.10.2.2.Analysede'taille'edecertainsdesrisquesE^E^E^E^E^E^E^.. 126 10.10.3. Fre'quencedesattaquescontrelesre'seauxE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 127 10.10.4. Acteursetme'thodesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 128 10.10.5. Piratagedel'exte'rieurE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^E^E^.... 129 10.11. Sous-estimationdesrisquesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^. 129 10.11.1. Consciencedesrisquesdanslesmilieuxe'conomiquesE^E^E^E^E^E^. 129 10.11.2. ConsciencedurisquedanslesmilieuxscientifiquesE^E^E^E^E^E^E^. 129 10.11.3. Consciencedurisquedanslesinstitutionseurope'ennesE^E^E^E^E^E^ 130 10.11.3.1.Banquecentraleeurope'enneE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 130 10.11.3.2.Conseildel'Unioneurope'enneE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 130 10.11.3.3.Parlementeurope'enE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 130 10.11.3.4Commissioneurope'enneE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 131 11. Lecryptageentantqu'instrumentd'autoprotectionE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 132 11.1. ObjectifetmodedefonctionnementducryptageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 132 11.1.1. ObjectifducryptageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 132 11.1.2. ModedefonctionnementducryptageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 132 11.2. Se'curite'dessyste`mesdecryptageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 13411.2.1. Ge'ne'ralite'sE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.134 11.2.2. Se'curite'absolue:one-timepadE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 134 11.2.3. Se'curite'relativeenfonctiondel'e'tatdelatechniqueE^E^E^E^E^E^E^ 134 11.2.3.1.Utilisationdemachinesdecryptageetdede'cryptageE^E^E^ 134 11.2.3.2.Utilisationdel'ordinateurE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 135 11.2.4. Normalisationetlimitesdelase'curite'E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 13511.3. Proble`medese'curite'enmatie`redediffusiondescle'sE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 136 11.3.1. Cryptageasyme'trique:proce'de'delapublic-keyE^E^E^E^E^E^E^E^.. 136 11.3.2. Cryptageparpublic-keypourlesparticuliersE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 137 11.3.3. Me'thodesa`venirE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 13811.4. Se'curite'desproduitsdecryptageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 138 11.5. Cryptageetinte're^tsnationauxE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.E^. 138 11.5.1. TentativesdelimitationducryptageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 138 11.5.2. Importanced'uncryptagesu^rpourlecommercee'lectronique.E^E^E^. 139 11.5.3. Proble`medeshommesd'affairesende'placement................................. 139 11.6. Proble`mespratiquesducryptageE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 139 12. Relationsexte'rieuresdel'UEetcollectederenseignementsE^E^E^E^E^E^E^E^.. 141 12.1. IntroductionE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 14112.2. Possibilite'sdecoope'rationauseindel'UEE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 141 12.2.1. Lacoope'rationactuelleE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 141 PE305.391 10/202 RR"445698FR.doc FR 12.2.2. Avantagesd'unepolitiquecommunedansledomainedu renseignementE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^142 12.2.2.1.AvantagespratiquesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 142 12.2.2.2.AvantagesfinanciersE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 142 12.2.2.3.AvantagespolitiquesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.. 14212.2.3. RemarquesfinalesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^.142 12.3. Coope'rationau-dela`del'UnionE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^ 14312.4.RemarquesfinalesE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^144 13. ConclusionsetrecommandationsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^. 145 13.1.ConclusionsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^..145 13.2.RecommandationsE^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^E^149 L'OPINIONMINORITAIREETLESANNEXESSONTPUBLIE'ESSE'PARE'MENTDANSLAPARTIE2 RR"445698FR.doc11/202 PE305.391 FR PAGERE'GLEMENTAIRE Aucoursdesase'ancedu5juillet2000,leParlementeurope'enade'cide',conforme'menta`l'article150,paragraphe2desonre`glement,decre'erunecommissiontemporairesurlesyste`me d'interceptionECHELONetdede'finirlemandatdecelle-ci(v.chapitre1,point1.3del'expose'desmotifs).Aucoursdesare'unionconstitutivedu6juillet2000,lacommissiontemporairea nomme'GerhardSchmidrapporteur. Aucoursdesesre'unionsdes29mai,20juinet3juillet,elleaexamine'leprojetderapport. Aucoursdeladernie`redecesre'unions,elleaadopte'lapropositiondere'solutionpar27voixcontre5et2abstentions. E'taientpre'sentsaumomentduvoteCarlosCoelho,pre'sident,EllyPlooij-vanGorsel,NeilMacCormicketGiuseppeDiLelloFinuoli,vice-pre'sidents,GerhardSchmid,rapporteur, MaryElizabethBanotti,BastiaanBelder,MariaBerger,CharlotteCederschio"ld,Ge'rardM.J.Deprez,GiorgosDimitrakopoulos,RobertJ.E.Evans,ColetteFlesch,PernilleFrahm, AnnaKaramanou,EvaKlamt,AlainKrivine,TorbenLund,ErikaMann,Jean-CharlesMarchiani,HuguesMartin,PatriciaMcKenna,WilliamFrancisNewtonDunn,(supple'ant JorgeSalvadorHerna'ndezMollarconforme'menta`l'article153,paragraphe2,dure`glement),ReinoPaasilinna,BerndPosselt,(supple'antHubertPirker),JacquesSantkin(supple'ant CatherineLalumie`re),IlkaSchro"der,GaryTitley(supple'antOzanCeyhun),MaurizioTurco,GianniVattimo,W.G.vanVelzen,ChristianvonBo"tticher,JanMarinusWiersma, ChristosZacharias(supple'antEnricoFerri). L'opinionminoritaireetlesannexessontpublie'esse'pare'ment(A5-0264/2001-Par2). Lerapportae'te'de'pose'le11juillet2001. Lede'laidede'po^tdesamendementsseraindique'dansleprojetd'ordredujourdelape'riodedesessionaucoursdelaquellelerapportseraexamine'. PE305.391 12/202 RR"445698FR.doc FR PROPOSITIONDERE'SOLUTION Re'solutionduParlementeurope'ensurl'existenced'unsyste`med'interceptionmondialdes communicationsprive'esete'conomiques(syste`med'interceptionECHELON)(2001/2098(INI)) LeParlementeurope'en, U"" vusade'cisiondu5juillet2000,relativea`lacre'ationd'unecommissiontemporairesurlesyste`med'interceptionECHELON,ainsiquelemandatdeladitecommission1, U"" vuletraite'CE,quiviselamiseenplaced'unmarche'communpre'sentantundegre'e'leve'decompe'titivite', U"" vulesarticles11et12dutraite'surl'Unioneurope'ennequilientlesEtatsmembresa`lS^obligationderenforceretde'velopperleursolidarite'politiquemutuelle, U"" vuletraite'surl'Unioneurope'enne,enparticulierl'article6,paragraphe2,decelui-ci,quipre'voitl'obligationderespecterlesdroitsfondamentaux,ainsiqueletitreVdudittraite',qui reprendlesdispositionsconcernantunepolitiquee'trange`reetdese'curite'commune, U"" vulS^article12delaDe'clarationuniverselledesdroitsdelS^homme, U"" vulaChartedesdroitsfondamentauxdel'UE,dontl'article7garantitlerespectdelavieprive'eetfamilialeetpre'voitledroitaurespectdescommunicationsetlS^article8prote`geles donne'esa`caracte`repersonnel, U"" vulaConventioneurope'ennerelativeauxdroitsdel'homme,enparticulierl'article8decelle-ci,quiprote`gelavieprive'eetlaconfidentialite'descorrespondances,ainsiqueles nombreuxautrestraite'sinternationauxquiprote`gentlavieprive'e, U"" vulestravauxdelacommissiontemporairesurlesyste`med'interceptionEchelon,quiatenudenombreusesauditionsetre'unionsaveclesexpertslesplusdivers,enparticulieravecdes responsablesdessecteurspublicetprive'danslesdomainesdeste'le'communicationsetdelaprotectiondesdonne'es,avecdesmembresdesservicesderenseignements,desjournalistes, desavocatsexpertsenlamatie`re,desde'pute'sdesparlementsdesE'tatsmembres,etc., U"" vul'article150,paragraphe2,desonre`glement, U"" vulerapportdelacommissiontemporairesurlesyste`med'interceptionECHELON(A5-0264/2001), 1JOC121du24.4.2001,p.36. RR"445698FR.doc13/202 PE305.391 FR encequiconcernel'existenced'unsyste`med'interceptionmondialdescommunicationsprive'esete'conomiques(syste`med'interceptionECHELON) A. conside'rantquel'existenced'unsyste`med'interceptionmondialdescommunicationsfonctionnantaveclaparticipationdesE'tats-Unis,duRoyaume-Uni,duCanada,de l'AustralieetdelaNouvelle-Ze'lande,danslecadredel'accordUKUSA,nefaitplusdedoutes;qu'ilapparai^tvraisemblable,eue'gardauxindicesdisponibleseta`denombreuses de'clarationsconcordantesprovenantd'horizonstre`sdiversU""ycomprisdesourcesame'ricainesU"",quel'onpeutpenserquelesyste`meoucertainespartiesdecelui-ci portaient,dumoinspendantquelquetemps,lenomdecodeECHELON, B. conside'rantqu'ilestincontestablequ'ilestutilise'aumoinspourintercepterdescommunicationsprive'esete'conomiques,maisnonmilitaires,etquel'analysemene'edans lecadredurapportamontre'quelacapacite'techniquedecesyste`men'estpeute^trepasaussigrande,tants'enfaut,quecequecertainsme'diasontsuppose', C. conside'rantquS^ilestde`slorse'tonnant,voireinquie'tant,quedenombreuxresponsablescommunautairesauditionne's,notammentdescommissaireseurope'ens,aientde'clare'nepas avoirconnaissancedecephe'nome`ne, encequiconcerneleslimitesdusyste`me D. conside'rantquelesyste`medesurveillancereposenotammentsurl'interceptiondecommunicationsparsatellite,maisque,danslesre'gionsa`fortedensite'de communications,seuleunetre`smodestepartiedescommunicationss'effectueparsatellite;quelamajeurepartiedescommunicationsnepeuvente^treintercepte'espardesstationsau solmaisuniquementparbranchementsurca^bleoupare'couteradio,cequi,commelesinvestigationseffectue'esdanslecadredurapportl'ontmontre',n'estpossiblequedansdes limitestre`se'troites;quelepersonnelne'cessairepouranalyserlescommunicationsintercepte'esde'termined'autreslimites,quelespaysmembresd'UKUSAn'ont,par conse'quent,acce`squ'a`unepartietre`srestreintedescommunicationsparca^bleouparradioetnepeuventene'valuerqu'unepartieencorepluslimite'e,conside'rante'galementque, aussiimportantsquesoientlesmoyensetlacapacite'existantspourpouvoirintercepterlescommunications,ilestimpossibledanslapratique,eue'gardaunombretre`se'leve'de celles-ci,detouteslescontro^lerdemanie`reexhaustiveetde'taille'e, encequiconcernel'existenced'autressyste`mesd'interception E. e'tantdonne'quel'interceptiondescommunicationsestunmoyend'espionnagetraditionneldesservicesderenseignementsetqu'untelsyste`mepourraite^treexploite'pard'autrespays a`conditionqu'ilsdisposentdesmoyensfinanciersetdesconditionsge'ographiquesne'cessaires;quelaFranceestleseulE'tatmembredel'UEqui,gra^cea`sesterritoires d'outre-mer,seraitenmesure,despointsdevuege'ographiqueettechnique,d'exploiterdemanie`reautonomeunsyste`med'interceptionmondialetqu'elleposse`deaussi l'infrastructuretechniqueetorganisationnellene'cessairepourcefaire;qu'ilexistedetre`snombreuxindicesprouvantquelaRussieexploitevraisemblablementaussiuntelsyste`me, PE305.391 14/202 RR"445698FR.doc FR encequiconcernelacompatibilite'avecledroitdel'UE F. conside'rantque,s'agissantdelacompatibilite'd'untelsyste`meavecledroitdel'UE,ilyalieudedistinguerdeuxcas:sileditsyste`men'estutilise'qu'a`desfinsderenseignements,il n'yaaucunecontradictionavecledroitdel'UE,danslamesureou`lesactivite'squirele`ventdelase'curite'del'E'tatnesontpascouvertesparletraite'CEmaisnerele`ventquedestitres Vdutraite'UE(PESC),quinecontientencoreaucunedispositionenlamatie`re,desortequ'unebasefaitde'faut.Enrevanche,silesyste`meestutilise'demanie`reabusivepour espionnerlaconcurrence,ilyamanquementa`l'obligationdeloyaute'etatteintea`l'ide'ed'unmarche'communou`laconcurrenceestlibre;siunE'tatmembreparticipea`unetelle de'marche,ilvioleledroitdel'Union, G. conside'rantlesde'clarationsfaitesparleConseillorsdelase'anceple'nie`redu30mars2000,selonlesquelles:"leConseilnepeutaccepterlacre'ationoulS^existencedS^unsyste`me dS^interceptiondeste'le'communicationsquinerespectepaslesre`glesdedroitdesEtatsmembresetquiviolelesprincipesfondamentauxvisanta`pre'serverladignite'humaine"; encequiconcernelacompatibilite'avecledroitfondamentalaurespectdelavieprive'e(article8delaConventionrelativeauxdroitsdel'homme) H. conside'rantquetouteinterceptiondecommunicationconstitueuneatteintegravea`lavieprive'e,quel'article8delaConventionrelativeauxdroitsdel'homme,quiprote`gelavie prive'e,n'autorisequedesinge'rencesdestine'esa`sauvegarderlase'curite'nationale,a`conditionqueledroitnationalpre'voielesdispositionsaffe'rentes,quecelles-cisoient accessiblesa`tousetde'terminentlescirconstancesetconditionsd'interventiondelapuissancepublique,quelesinge'rencesdoiventenoutree^treproportionne'es,cequisuppose unemiseenbalancedesinte're^ts,etque,envertudelajurisprudencedelaCourdesdroitsdel'homme,ilnesuffitpasqu'ellessoientopportunesousouhaitables, I. conside'rantqu'unsyste`mederenseignementsquiintercepteraitdemanie`reale'atoireetenpermanencelescommunicationsseraitcontraireauprincipedeproportionnalite'et incompatibleaveclaConventionrelativeauxdroitsdel'homme,que,dansleme^meordred'ide'es,ilyauraitviolationdeladiteConventionsilesdispositionsenvertudesquellesla surveillancedescommunicationss'effectuesontde'pourvuesdebasele'gale,sicelle-cin'estpasaccessiblea`tousousielleestformule'edetellemanie`requelapersonnenepeuten appre'henderlesconse'quencesousil'atteinten'e'taitpasproportionne'e;quelesdispositionssurlabasedesquellesdesservicesderenseignementsame'ricainsope`renta`l'e'trangersont engrandepartieconfidentielles,desortequelerespectduprincipedeproportionnalite'esta`toutlemoinsdouteuxetqu'ilyamanquementauprinciped'acce`saudroitetde pre'visibilite'deseseffetse'nonce'parlaCourdesdroitsdel'homme, J. conside'rantquelesE'tatsmembresnepeuventsesoustraireauxobligationsquileurincombentautitredelaConventionrelativeauxdroitsdel'hommeenfaisantintervenirsur leurterritoirelesservicesderenseignementsd'autrespayssoumisa`desdispositionsmoinsrigoureusescarcelareviendraita`priverdeseseffetsleprincipedele'galite'etsesdeux composantesU""acce`saudroitetpre'visibilite'deseseffetsU""etvideraitdesasubstancelajurisprudencedelaCourdesdroitsdel'homme, K. conside'rantquelaconformite'desactivite'sle'galesdeservicesderenseignementsavecles RR"445698FR.doc15/202 PE305.391 FR droitsfondamentauxsupposeenoutrequesoientpre'vusdessyste`mesdecontro^lesuffisantsparantaurisquequecomportel'actionsecre`ted'unepartiedel'administration; quelaCoureurope'ennedesdroitsdel'hommeasouligne'expresse'mentl'importanced'unsyste`medecontro^leefficacedansledomainedesactivite'sdesservicesderenseignements, cequifaitqu'ilapparai^tpre'occupantquecertainsE'tatsmembresnedisposentpasd'organedecontro^leparlementairedeleursservicessecrets, encequiconcernelaquestiondesavoirsilescitoyensdel'UEsontsuffisammentprote'ge'sfaceauxservicesderenseignements L. conside'rantquelaprotectiondescitoyensdel'UEde'penddessituationsjuridiquesquiexistentdanslesE'tatsmembres,lesquellessonttre`sdiffe'renteset,danscertainscas, caracte'rise'esparl'absenced'organedecontro^leparlementaire,cequifaitquel'onnesauraitparlerdeprotectionsuffisante;quelescitoyenseurope'enstiennentabsolumenta`ce queleursparlementsnationauxdisposentd'unorganedecontro^ledu^mentetspe'cialementstructure'poursurveilleretcontro^lerlesactivite'sdesservicesderenseignements;que, me^medanslespaysou`ilexisteunorganedecontro^le,latentationestgrandedes'inte'resserdavantageauxactivite'sinte'rieuresdesservicesderenseignementsqu'a`leurs activite'sexte'rieures,e'tantdonne'que,normalement,lescitoyensdupaysnesontconcerne'squedanslepremiercas;conside'rantquelefaitd'obligerlesservicesderenseignementsa` informeruncitoyenaposteriori,parexemplecinqansapre`sl'interception,quesescommunicationsonte'te'intercepte'es,encourageraitdespratiquesd'interception proportionne'e, M. conside'rantque,comptetenudeleurdimension,desstationsdere'ceptionsatellitairenepeuvente^treconstruitessurleterritoiredS^unpayssanssonassentiment, N. conside'rantqu'encasdecoope'rationentreservicesderenseignementsdanslecadredelaPESCoudelaJAI,lesinstitutionsseraientappele'esa`mettreenplacedesdispositionsde protectionsuffisantespourlescitoyenseurope'ens, encequiconcernel'espionnagee'conomique O. conside'rantqu'ilrele`vedesmissionsdesservicesderenseignementsa`l'e'trangerdes'inte'resserauxdonne'ese'conomiquestellesquede'veloppementdebranches,e'volutiondu marche'desmatie`respremie`res,respectd'embargos,respectdesdispositionsrelativesa`l'approvisionnementenbiensa`usagemixte,etc.,etquec'estlaraisonpourlaquelleles entreprisesexerc,antdesactivite'sdanscesdomainessontfre'quemmentsurveille'es, P. conside'rantquelesservicesderenseignementsdesE'tats-Uniss'occupentnonseulementdeproble`mese'conomiquesge'ne'rauxmaisaussiqu'ilsinterceptentdescommunications d'entreprisesdanslecontextedepassationdemarche's,justifiantcelaeninvoquantlaluttecontrelestentativesdecorruption,quecettepratiqueporteenellelerisquequedes informationssoientutilise'esnonpaspourluttercontrelacorruptionmaisa`desfinsd'espionnageconcurrentielme^mesilesE'tats-Unisaffirmentnepaspratiquercelui-ci;que lero^ledel'AdvocacyCenterduministe`reame'ricainducommercen'esttoujourspasabsolumentclairetqu'unentretienaveccetorganisme,quidevaitcontribuera`la clarification,ae'te'refuse', PE305.391 16/202 RR"445698FR.doc FR Q. conside'rantqu'uneconventionenmatie`redeluttecontrelacorruptiondefonctionnaireae'te'adopte'een1997danslecadredel'OCDE,laquellepre'voitquelacorruptionest passibledesanctionsinternationales,desortequedanslescasd'espe`celacorruptionnesauraitjustifierl'interceptiondecommunications, R. conside'rantqu'ilesttoutefoisintole'rablequedesservicesderenseignementssoientutilise'spourl'espionnagedeconcurrence,espionnantdesentreprisese'trange`respourprocurerdes avantagesconcurrentielsauxentreprisesnationales,maisqu'iln'estpasprouve',me^mesicelaestsouventavance',quelesyste`med'interceptionmondialsoitutilise'a`cettefin, S. conside'rantque,lorsdelavisiteeffectue'eauxE'tats-Unisparunede'le'gationdelacommissiontemporaire,dessourcesautorise'esontconfirme'lerapportBrown,indiquant que5%desinformationscollecte'esgra^cea`dessourcesnonpubliquessontutilise'esa`desfinse'conomiques;quelesme^messourcesestimentquecettesurveillancepourrait permettreauxentreprisesdesE'tats-Unisd'emporterjusqu'a`7milliardsdedollarsdemarche's, T. conside'rantquelesdonne'essensiblessetrouventprincipalementa`l'inte'rieurdesentreprises,desortequel'espionnageconsistenotammenta`tenterd'obtenirdes informationsparletruchementdeleurscollaborateursoudepersonnesinfiltre'eset,deplusenplus,enpe'ne'trantdanslesre'seauxinformatiques,quecen'estquelorsquelesdonne'es sensiblessontachemine'esversl'exte'rieurparca^bleouparradio(satellite),qu'unsyste`medesurveillancedescommunicationspeute^treutilise'pourespionner,troiscaspouvantse pre'senter: -entreprisestravaillantdanstroiszoneshoraires,desortequelesre'sultatsinte'rimairespeuvente^treenvoye'sd'EuropeenAme'riquepuisenAsie, -vide'oconfe'rencesd'entreprisesmultinationalessede'roulantparsatelliteouparca^ble, -ne'gociationsdemarche'simportantssurplace(constructiond'usines,d'infrastructuresdete'le'communications,desyste`mesdetransport,etc.)lorsqu'ilfautenre'fe'rera`lamaison me`rea`partirdusitesurplace, U. conside'rantque,d'unemanie`rege'ne'rale,lespetitesetmoyennesentreprisesn'ontpassuffisammentconsciencedesrisquesetdelase'curite'etnereconnaissentpaslesdangersde l'espionnagee'conomiqueetdel'interceptiondescommunications, V. conside'rantquelesensdelase'curite'n'estpastoujourstre`sde'veloppe'danslesinstitutionseurope'ennes(hormisa`laBanquecentraleeurope'enne,a`ladirectionge'ne'raledesrelations exte'rieuresduConseileta`ladirectionge'ne'raledesrelationsexte'rieuresdelaCommission),etqu'ilyadonclieud'agir, encequiconcernelespossibilite'sdeprotection W. conside'rantquelase'curite'desentreprisesnepeute^treassure'equ'enprote'geantl'ensembledel'environnementdetravailainsiquetouslesmoyensdecommunicationservanta` transmettredesinformationssensibles,quelessyste`mesdecryptagesu^rsa`prixabordablesontsuffisammentnombreuxsurlemarche'europe'en,quelesparticuliersdoivent,eux RR"445698FR.doc17/202 PE305.391 FR aussi,e^treengage'sa`crypterleurcourriere'lectronique,uncourriernoncrypte's'assimilanta`unelettresansenveloppe,que,surInternet,ontrouvedessyste`mesconviviauxquisont misa`ladispositiondesparticuliers,parfoisme^megratuitement, encequiconcernelacoope'rationentreservicesderenseignementsdel'UE X. conside'rantquel'UEestconvenuedecoordonnerlacollectedurenseignementdanslecadredude'veloppementd'unepolitiquedese'curite'etdede'fensetoutenpoursuivantla coope'rationavecd'autrespartenairesdanscesdomaines, Y. conside'rantqueleConseileurope'enade'cide'ende'cembre1999a`Helsinkidesedoterd'unecapacite'militaireeurope'enneplusefficaceafindepouvoirs'acquitterdel'ensemble desmissionsdePetersbergdanslecontextedelaPESC;qu'ilaenoutrede'cide'que,pouratteindrecetobjectifd'icia`2003,l'Uniondevaite^treenmesuredede'ployerrapidementdes troupesd'environ50a`60000hommesquiseraientautonomes,disposantdescapacite'sdecommandement,decontro^leetderenseignementsne'cessaires;quelespremierspasdansla voiedelamiseenplaced'unetellecapacite'autonomeenmatie`rederenseignementsontde'ja`e'te'franchisdanslecadredel'UEOetducomite'politiqueetdese'curite', Z. conside'rantqu'unecoope'rationentreservicesderenseignementsdel'UEapparai^tsouhaitablecar,d'unepart,unepolitiquecommunedese'curite'excluantlesservicessecrets seraitabsurdeet,d'autrepart,celacomporteraitdenombreuxavantagesd'ordreprofessionnel,financieretpolitique,quecelaseraitenoutreconformea`l'ide'ed'un partenariata`e'galite'dedroitsaveclesE'tats-Unisetpourraitregrouperl'ensembledesE'tatsmembresauseind'unsyste`memissurpieddanslerespectdelaConventiondesdroitsde l'homme;qu'uncontro^leparleParlementeurope'endevrait,danscecas,e^treassure', AA. conside'rantqueleParlementeurope'enestsurlepointdesedoterdedispositionsrelativesa`l'acce`sauxinformationsetdocumentsconfidentielsetsensibles, encequiconcernelaconclusionetlamodificationdetraite'sinternationauxenmatie`redeprotectiondescitoyensetdesentreprises 1. affirme,surlabasedesinformationsrecueilliesparlacommissiontemporairequelS^existencedS^unsyste`medS^interceptionmondialdescommunicationsfonctionnantavecla participationdesEtats-Unis,duRoyaume-Uni,duCanada,delS^AustralieetdelaNouvelle-Ze'lande,danslecadredelS^accordUKUSA,nefaitplusdedoute; 2. inviteleSecre'tairege'ne'ralduConseildel'Europea`proposeraucomite'desministresdede'terminers'ilseraitopportund'adapterlaprotectiondelavieprive'egarantiea`l'article8 delaConventionrelativeauxdroitsdel'hommeauxme'thodesdecommunicationetauxpossibilite'sd'interceptionmodernes,etcedansunprotocoleadditionneloudansle contextedelare'glementationrelativea`laprotectiondesdonne'es,danslecadred'unere'visiondelaConventionaffe'rente,e'tantentenduquecelanesauraitde'bouchersurun abaissementduniveaudeprotectionassure'parlaCourdesdroitsdel'hommenisurunere'ductiondelasouplessene'cessairepoursuivrel'e'volution; 3. demandeauxE'tatsmembresdontlesdispositionsle'gislativesre'glementantlepouvoird'interceptiondesservicessecretscre'entdesdiscriminationsenmatie`redeprotectiondela PE305.391 18/202 RR"445698FR.doc FR vieprive'edegarantira`touslescitoyenseurope'enslesme^mesgarantiesle'galesencequiconcernelaprotectiondelavieprive'eetlaconfidentialite'delacorrespondance; 4. invitelesE'tatsmembresdel'Unioneurope'ennea`mettreenplaceuneplate-formeeurope'enneappele'ea`examinerlesdispositionsrelativesa`lagarantiedusecretdela correspondanceetdescommunications,a`semettred'accordsuruntextecommungarantissantlaprotectiondelavieprive'e,tellequ'elleestde'finiea`l'article7delaCharte europe'ennedesdroitsfondamentaux,a`touslescitoyenseurope'enssurleterritoiredesE'tatsmembresetgarantissantenoutrequelesactivite'sdesservicesderenseignements s'effectuentdanslerespectdesdroitsfondamentauxet,partant,desconditionse'nonce'esauchapitre8durapport,enparticulierdupoint8.3.4,envertudel'article8delaConvention relativeauxdroitsdel'homme; 5. invitelesE'tatsmembresa`adopter,lorsdelaprochaineconfe'renceintergouvernementale,laChartedesdroitsfondamentauxentantqu'instrumentcontraignantetpouvantfaire l'objetderecoursafind'ame'liorerleniveaudeprotectiondesdroitsfondamentaux,notammentencequiconcernelavieprive'e; 6. invitelesE'tatsmembresduConseildel'Europea`adopterunprotocoleadditionnelpermettanta`l'Uniond'adhe'rera`laConventionrelativeauxdroitsdel'hommeou d'envisagerd'autresmoyensd'e'viterlesconflitsdejurisprudenceentrelaCoureurope'ennedesdroitsdel'hommeetlaCourdejusticeeurope'enne; 7. demande,enattendant,auxinstitutionsdel'Unioneurope'enne,danslecadredeleursphe`redecompe'tenceetd'actionrespective,demettreenapplicationlesdroitsfondamentaux e'tablisparlaCharte; 8. inviteleSecre'tairege'ne'raldesNationsuniesa`chargerl'organecompe'tentdel'Organisationdepre'senterdespropositionsvisanta`adapterl'article17delaConvention internationalerelativeauxdroitscivilsetpolitiques,quigarantitlaprotectiondelavieprive'e,auxinnovationstechniques; 9. estimene'cessairelane'gociationetlasignatured'uneconventionentrel'Unioneurope'enneetlesEtats-Unise'tablissantquechacunedesdeuxpartiesrespectea`l'e'garddel'autreles dispositionsdeprotectiondelavieprive'edescitoyensetdeconfidentialite'descommunicationsdesentreprisesapplicablesa`sesproprescitoyensetentreprises; 10. invitelesE'tats-Unisa`signerleprotocoleadditionnela`laConventioninternationalerelativeauxdroitscivilsetpolitiquesafinderendrepossibles,encasdeviolation,les recoursindividuelsdevantlacommissiondesdroitsdel'hommepre'vueparlaConvention;invitelesONGame'ricainescompe'tentes,notammentl'ACLU(AmericanCivilLiberties Union)etl'EPIC(ElectronicPrivacyInformationCenter)a`fairepressionencesenssurlegouvernementame'ricain; encequiconcernel'actionle'gislativenationaleenmatie`redeprotectiondescitoyensetdesentreprises RR"445698FR.doc19/202 PE305.391 FR 11. demandeinstammentauxE'tatsmembresdeve'rifierlaconformite'auxdroitsfondamentaux,telsqu'ilssontde'finisdanslaconventionrelativeauxdroitsdel'hommeet danslajurisprudencedelaCourdesdroitsdel'homme,deleurle'gislationrelativeauxactivite'sdesservicesderenseignementset,aubesoin,deluiapporterlesadaptations ne'cessaires; 12. invitelesEtatsmembresa`sedoterdS^instrumentscontraignantsgarantissantuneprotectioneffectivedespersonnesphysiquesetmoralescontretouteformedS^interceptionextrale'gale deleurscommunications; 13. invitelesE'tatsmembresa`rechercherunniveauuniformedeprotectionvis-a`-visdesactivite'sdesservicesderenseignementset,a`cettefin,a`e'laboreruncodedeconduite(voir paragraphe4)enfonctionduniveaudeprotectionnationallepluse'leve',lescitoyensconcerne'sparlesactivite'sd'unservicederenseignementse'trangerappartenant ge'ne'ralementa`unautrepays,c'est-a`-direaussia`unautreE'tatmembre; 14. invitelesE'tatsmembresa`ne'gocieraveclesE'tats-Unisuncodedeconduiteanaloguea`celuidel'UE; 15. invitelesEtatsmembresquinelS^ontpasencorefaita`garantiruncontro^leparlementaireetjuridictionnelade'quatdeleursservicessecrets; 16. inviteleConseiletlesE'tatsmembresa`mettreenplaced'urgenceunsyste`medecontro^lede'mocratiquedelacapacite'derenseignementseurope'enneautonomeainsiquedesautres activite'sderenseignementscommunesoucoordonne'esauniveaueurope'en;sugge`requeleParlementeurope'enjoueunro^leimportantdanscesyste`medecontro^le; 17. invitelesEtatsmembresa`mettreencommunleursmoyensd'interceptiondescommunicationsafinderenforcerl'efficacite'delaPESDdanslesdomainesdu renseignement,delaluttecontreleterrorisme,laprolife'rationnucle'aireouletraficinternationaldestupe'fiants,danslerespectdesdispositionsdeprotectiondelavieprive'e descitoyensetdeconfidentialite'descommunicationsdesentreprises,souslecontro^leduParlementeurope'en,duConseiletdelaCommission; 18. invitelesE'tatsmembresa`conclureaveclespaystiersuneconventionvisanta`renforcerlaprotectiondelavieprive'edescitoyensdel'Union,conventiondanslaquelletoutesles partiess'engagenta`ceque,encasd'interceptionpratique'eparl'uned'entreellesdansunautrepayssignataire,lapremie`reinformecedernierdesactionsenvisage'es; encequiconcernelesmesuresdeluttecontrel'espionnagee'conomique 19. invitelesE'tatsmembresa`examinersidesdispositionsdudroiteurope'enetinternationalpermettraientdeluttercontrel'espionnagee'conomiqueetlacorruptionvisanta`obtenirdes marche's,notammentsiunere'glementationdanslecadredel'OMCseraitpossible,quitiendraitcomptedesdistorsionsdeconcurrencecause'espardetellespratiques,par exempleenpre'voyantlanullite'detelsmarche's;invitelesE'tats-Unis,l'Australie,laNouvelle-Ze'landeetleCanadaa`sejoindrea`cetteinitiative; 20. invitelesEtatsmembresa`s'engagera`incluredansletraite'CEuneclauseinterdisant PE305.391 20/202 RR"445698FR.doc FR l'espionnagee'conomiqueeta`nepaspratiquerl'espionnagee'conomiqueentreeux,directementousouscouvertd'unepuissancee'trange`requipourraitintervenirsurleursol, eta`nepasautoriserunepuissancee'trange`rea`menerdesactivite'sd'espionnagea`partirduterritoired'unE'tatmembredel'Union,afinderespecterl'espritetlalettredutraite'CE; 21. invitelesE'tatsmembresa`s'engager,aumoyend'uninstrumentclairetcontraignant,a`nepaspratiquerl'espionnagee'conomique,proclamantainsilerespectdel'espritetdelalettre dutraite'CE;demandeauxE'tatsmembresdetransposerceprincipecontraignantdansleurle'gislationnationalere'gissantlesservicesderenseignements; 22. invitelesE'tatsmembresetlegouvernementdesE'tats-Unisa`nouerundialoguefrancsurlacollectederenseignementse'conomiques; encequiconcernel'applicationdudroitetlecontro^ledecelle-ci 23. lanceunappelauxparlementsnationauxquinedisposentpasd'organedecontro^leparlementairedesservicesderenseignementspourqu'ilssedotentd'untelorgane; 24. invitelesorganesdecontro^lenationauxdesservicessecretsa`accorderunegrandeimportance,dansl'exercicedeleurpouvoirdecontro^le,a`laprotectiondelavieprive'e,que lasurveillanceconcernelesressortissantsnationaux,lescitoyensd'autresE'tatsmembresdel'UEouceuxdepaystiers; 25. invitelesE'tatsmembresa`s'assurerqueleursdispositifsderenseignementsnesontpasutilise'sabusivementpourcollecterdesrenseignementsdanslecadredelaconcurrence,au me'prisdel'obligationdeloyaute'desE'tatsmembresainsiquedel'ide'ed'unmarche'uniquefonde'surlalibreconcurrence; 26. invitel'AllemagneetleRoyaume-Unia`subordonnerl'autorisationd'interception,surleurterritoire,decommunicationsparlesservicesderenseignementsdesE'tats-Unisa`la conditionquecelasefassedanslerespectdelaConventionrelativeauxdroitsdel'homme,c'est-a`-direconforme'mentauprincipedeproportionnalite',quelabasejuridiquesoit accessibleetqueleseffetssoientpre'visiblespourlespersonnesetqu'uncontro^leefficacesoitpre'vu,e'tantdonne'qu'ilssontresponsablesdelaconformite'aveclesdroitsdel'homme desactivite'sderenseignementsautorise'esoutole're'essurleurterritoire; encequiconcernelapromotiondelaprotectiondescitoyensetdesentreprises 27. invitelaCommissionetlesE'tatsmembresa`informerlescitoyensetlesentreprisesqu'ilestpossiblequeleurscommunicationsinternationalessoient,danscertainescirconstances, intercepte'es;demandeinstammentquecetteinformations'assortissed'uneassistancepratiqueenmatie`redeconceptionetdemiseenIJuvredemesuresdeprotectionglobales, englobantlase'curite'destechniquesd'information; 28. invitelaCommission,leConseiletlesE'tatsmembresa`e'laborereta`appliquerunepolitiqueefficaceetactiveenmatie`redese'curite'delasocie'te'del'information;demande instammentque,danslecadredecettepolitique,uneattentionparticulie`resoitaccorde'ea`lasensibilisationdetouslesutilisateursdessyste`mesdecommunicationmodernesence RR"445698FR.doc21/202 PE305.391 FR quiconcernelaprotectiondesinformationsconfidentielles;demandeenoutrequesoitmisenplaceunre'seaueurope'encoordonne'd'organismescapablesdefourniruneassistance pratiqueenmatie`redeconceptionetdemiseenIJuvredestrate'giesdeprotectionglobale; 29. invitelaCommissionetlesE'tatsmembresa`e'laborerdesmesuresdepromotion,dede'veloppementetdefabricationdemate'rielsetdelogicielsdecryptageeurope'enset surtouta`soutenirlesprojetsvisanta`de'velopperdeslogicielsdecryptageconviviauxdontletexte-sourcesoitpublie'; 30. invitelaCommissionetlesE'tatsmembresa`promouvoirdesprojetsdelogicielsdontletexte-sourcesoitpublie',e'tantdonne'qu'ils'agitla`delaseulemanie`redegarantirqu'ilsne comportentpasde"backdoors"("open-sourcesoftware"); 31. invitelaCommissionetlesE'tatsmembresa`promouvoirdesprojetsdelogicielsdontletexte-sourcesoitpublie',e'tantdonne'qu'ils'agitla`delaseulemanie`redegarantirqu'ilsne comportentpasde"backdoors"("open-sourcesoftware");invitelacommissiona`de'finirunequalificationduniveaudese'curite'deslogicielsdestine'sa`lS^e'changede correspondancese'lectroniquesenplac,antleslogicielsdontlecodesourcenS^estpaspublie'danslacate'gorielamoinsfiable; 32. invitelesinstitutionseurope'ennesetlesadministrationspubliquesdesE'tatsmembresa`recourirsyste'matiquementaucryptageducourriere'lectroniqueafindefairedecelui-cila re`gle,a`terme; 33. invitelesinstitutionscommunautairesetlesadministrationspubliquesdesE'tatsmembresa`pre'voirlaformationdeleurpersonneletlafamiliarisationdecelui-ciaveclesnouvelles technologiesetlestechniquesdecryptageenorganisantlesstagesetlescoursdeformationne'cessaires; 34. demandequelasituationdespayscandidatsfassel'objetd'uneattentionparticulie`re;demandequeceux-cisoientaide'ss'ilsnesontpasenmesuredesedoterdesmoyensde protectionne'cessairesfauted'inde'pendancetechnologique; encequiconcerned'autresde'marches 35. invitelesentreprisesa`coope'rerdavantageaveclesservicesdecontre-espionnage,a`leursignalerlesattaquesexte'rieuresrelevantdel'espionnagee'conomique,afind'accroi^treleur efficacite'; 36. invitelaCommissiona`fairere'aliseruneanalysedese'curite'destine'ea`pre'cisercequidoite^treprote'ge'eta`fairee'laborerunsche'madeprotection; 37. invitelaCommissiona`actualisersonsyste`medecryptage,unemodernisations'imposantd'urgence,etdemandea`l'autorite'budge'taire(ConseiletParlement)depre'voirlesmoyens financiersa`cettefin; 38. invitesacommissioncompe'tentea`e'laborerunrapportd'initiativesurlase'curite'etlaprotectiondusecretdanslesinstitutionseurope'ennes; 39. invitelaCommissiona`assurerlaprotectiondesdonne'esdanslecontextedutraitement PE305.391 22/202 RR"445698FR.doc FR internedecelles-cieta`renforcerlaprotectiondesdocumentsnonaccessiblesaupublic; 40. invitelaCommissionetlesE'tatsmembresa`investir,danslecadredu6eprogrammederecherche,danslesnouvellestechnologiesdecryptageetdede'cryptage; 41. demandequ'encasdedistorsiondeconcurrenceduea`desaidesd'E'tatoua`unrecoursabusifa`l'espionnagee'conomique,lesE'tatspre'judicie'sinformentlesautorite'setles organesdecontro^ledel'E'tatd'originedecesactivite'spourqu'ilsoitmisfina`celles-ci; 42. invitelaCommissiona`proposerlacre'ation,encoope'ratione'troiteaveclesentreprisesetlesE'tatsmembres,d'unre'seaueurope'enetcoordonne'decentresdeconseil,notamment danslesE'tatsmembresquineposse`dentpasdetelsorganes,enmatie`redese'curite'del'informationdanslesentreprisesqui,a`co^te'delasensibilisation,auraitpourmission d'apporteruneaidepratique; 43. estimeopportund'organiseruncolloquenonlimite'a`l'Unionsurlaprotectiondelavieprive'efacea`lasurveillancedeste'le'communicationsafindecre'eruneplate-forme permettantauxONGd'Europe,desE'tats-Unisetd'autrespaysd'examinerlesaspectstransfrontaliersetinternationauxetdecoordonnerlesactivite'setde'marches; 44. chargesaPre'sidentedetransmettrelapre'sentere'solutionauConseileta`laCommission,ainsiqu'ausecre'tairege'ne'raleta`l'Assemble'eparlementaireduConseildel'Europe,aux gouvernementsetauxparlementsdesE'tatsmembresetdespayscandidats,desE'tats-Unis,d'Australie,deNouvelle-Ze'landeetduCanada. RR"445698FR.doc23/202 PE305.391 FR EXPOSE'DESMOTIFS 1.Introduction 1.1.Motifdelaconstitutiondelacommission Le5juillet2000,leParlementade'cide'deconstituerunecommissiontemporairesurlesyste`me ECHELON.A`labasedesade'cision,lede'batauqueldonnaitlieul'e'tudequeleSTOA2avaitcommande'esurlesyste`meappele'ECHELON3etquesonauteur,DuncanCampbell,avait pre'sente'ea`l'occasiond'uneauditiondelacommissiondesliberte'setdesdroitsdescitoyens,delajusticeetdesaffairesinte'rieuresayantpourthe`mel'Unioneurope'enneetlaprotectiondes donne'es. 1.2.Affirmationsformule'esdanslesdeuxe'tudesduSTOAsurunsyste`med'interceptionmondialappele'ECHELON 1.2.1.PremierrapportduSTOAde1997 Dansunrapportayantpourthe`mel'e'valuationdestechniquesdecontro^lepolitique,dontle STOAavait,aunomduParlementeurope'en,confie'en1997lare'alisationa`laFondationOmega,unedescriptiondusyste`meECHELONestaussipropose'eauchapitre"Re'seauxnationauxet internationauxd'interceptiondescommunications".L'auteurdel'e'tudeyaffirmequetouteslescommunicationse'lectroniques,te'le'phoniquesetparfaxenEuropesontquotidiennement intercepte'esparlaNSA(Serviceame'ricainderenseignementexte'rieur)4.Cerapportaattire'l'attentiondetoutel'Europesurl'existenced'ECHELON,re'pute'e^treunsyste`med'interception polyvalenta`l'e'chellemondiale. 1.2.2.RapportsduSTOAde1999 Pourenapprendredavantagesurcethe`me,leSTOAcommandaen1999unee'tudeencinqparties,portantsurlede'veloppementdestechniquesdesurveillanceetlesrisquesd'utilisation abusived'informationse'conomiques.Levolume2/5,quiestdelamaindeDuncanCampbell,estconsacre'a`l'e'tudedescapacite'sderenseignementactuellesetenparticulierdufonctionnement d'ECHELON5. 2 STOA(E'valuationdeschoixscientifiquesettechniques),servicedelaDirectionge'ne'raledese'tudesdu Parlementeurope'enquiconfiedestravauxderecherchea`l'exte'rieur,a`lademandedescommissions.Lese'tudesnefontpasl'objetd'uneve'rificationscientifique. 3 DuncanCampbell,Thestateofartincommunicationsintelligence(COMINT)ofautomatedprocessingfor intelligencepurposesofinterceptingbroadbandmultilanguageleasedorcommoncarriersystem,anditsapplicabilitytoCOMINTargetingandselection,includingspeechrecognitiondansPE168.184(octobre1999). 4 SteveWright,Unee'valuationdestechniquesdecontro^lepolitique,e'tudeinte'rimaireSTOA,PE166.499(1998), p.20.5 DuncanCampbell,DerStandderDingederFernmeldeaufkla"rung(COMINT)inderautomatisierten VerarbeitungzunachrichtendienstlichenZweckenvonu"berwachtenmehrsprachigenBreitbandmietleitungssystemenunddeno"ffentlichenLeitungsnetzenunddieAnwendbarkeitaufdie Zielbestimmungund-auswahlvonCOMINTeinschlieSSlichderSpracherkennung,dansPE168.184(octobre1999). PE305.391 24/202 RR"445698FR.doc FR Uneaffirmationcontenuedanscerapportdevaitsusciterune'moiparticulier:ECHELONne poursuivraitplusl'objectifquie'taitlesienaude'part,a`savoirlade'fensecontrel'Est,etseraitde'sormaisuninstrumentd'espionnagee'conomique.Cettethe`seeste'taye'edanslerapportpardes exemplesd'espionnagee'conomiquepre'sume's,quiauraiente'te'lacausedepre'judicesnotammentpourAirbusetThomsonCFS.Campbells'appuiesurdesinformationsfourniesparlapresse ame'ricaine6. A`lasuitedel'e'tudeduSTOA,ECHELONafaitl'objetdediscussionsdansquasimenttouslesparlementsdesE'tatsmembres;enFranceetenBelgique,desrapportsontme^mee'te'e'tablisa`ce sujet. 1.3.Mandatdelacommission Parsade'cisionportantconstitutiond'unecommissiontemporaire,leParlementeurope'enae'galementfixe'sonmandat7.Auxtermesdecelui-ci,lacommissiontemporaireestcharge'ede: " - ve'rifierl'existencedusyste`med'interceptiondescommunicationsconnusouslenom d'Echelonetdontl'activite'estde'critedanslerapportSTOAsurlede'veloppementdestechnologiesdesurveillanceetlerisqued'abusd'informationse'conomiques; - ve'rifierlacompatibilite'd'untelsyste`meavecledroitcommunautaire,enparticulier l'article286dutraite'CEetlesdirectives95/46/CEet97/66/CE,etavecl'article6,paragraphe2,dutraite'surl'Unioneurope'enne,surlabasedesquestionssuivantes: - lesdroitsdescitoyenseurope'enssont-ilsprote'ge'scontrelesactivite'sdesservices secrets? - lecryptageconstitue-t-iluneprotectionade'quateetsuffisantepourprote'gerlavieprive'edescitoyensoufaut-ilprendredesmesurescomple'mentaireset,dansl'affirmative,de quelordre? - commentrenforcerlaprisedeconsciencedesinstitutionseurope'ennesa`l'e'garddesrisquessuscite'sparcesactivite's,etquellesmesurespeut-onprendre? - ve'rifiersil'interceptiondescommunicationsauniveaumondialfaitcourirdesrisquesa` l'industrieeurope'enne, - proposer,lecase'che'ant,desinitiativespolitiquesetle'gislatives." 6 RaytheonCorpPressrelease,http://raytheon.com/sivam/contract.html;ScottShane,TomBowman,America's FortressofSpies,BaltimoreSun,3.12.1995.7 Re'solutionduParlementeurope'endu5juillet2000,B-5U""0593/2000,JOC121/131du24.4.2001. RR"445698FR.doc25/202 PE305.391 FR 1.4.Pourquoin'avoirpasopte'pourunecommissiond'enque^te? SileParlementeurope'enoptadoncpourlaconstitutiond'unecommissiontemporaire,c'estque laconstitutiond'unecommissiond'enque^ten'estpossiblequ'auxfinsd'examinerdesviolationsdudroitcommunautairedanslecadredutraite'CE(article193TCE)etquede`slors,une commissiond'enque^tenepeutsesaisirquedesmatie`resquiysontvise'es.LesdomainesquiressortissentautitreV(PESC)etautitreVITUE(Coope'rationpolicie`reetjudiciaireenmatie`re pe'nale)sontexclus.Deplus,selonlade'cisioninterinstitutionnelle8,unecommissiond'enque^tenepeutexercerlesdroitsspe'cifiquesquisontlessiensenmatie`red'auditionetdeconsultation desdossiersquedanslecasou`desmotifsdesecretoudese'curite'publiqueounationalenes'yopposentpas,cequiempe^ched'inviterdesmembresdesservicessecretsa`comparai^tre.De me^me,unecommissiond'enque^tenepeute'tendresestravauxa`despaystiers,de`slorsque,parde'finition,ceux-cinepeuventviolerledroitdel'Unioneurope'enne.Commelaconstitutiond'une commissiond'enque^teauraitimplique'deslimitesquantautravaildefond,sansdonnerdesdroitssupple'mentaires,lamajorite'desde'pute'sauParlementeurope'enarejete'cettesolution. 1.5.Me'thodeetplandetravail Pourpouvoirexercerpleinementetentie`rementsonmandat,lacommissionaopte'pourla proce'duresuivante.Unprogrammedetravail,propose'parvotrerapporteuretadopte'parlacommission,dressaitunelistedesgrandsthe`mesconcerne's: 1. connaissancessu^resrelativesa`ECHELON, 2. discussiondanslesparlementsetgouvernementsnationaux,3. servicesderenseignementetactivite'sdeceux-ci, 4. syste`mesdecommunicationetpossibilite'delesintercepter,5.cryptage, 6. espionnagee'conomique,7. objectifsdel'espionnageetmesuresdeprotection,et 8. cadrejuridiqueetprotectiondelasphe`reprive'e,9. conse'quencessousl'angledesrelationsexte'rieuresdel'UE. Cesthe`mesontensuitee'te'e'tudie'saucoursdediffe'rentesre'unions,l'ordredeleurexamene'tant dicte'pardespointsdevuepratiquesetnonparlaplusoumoinsgrandeimportanceattache'ea`chacund'eux.Pourpre'parerchacunedesre'unions,votrerapporteuraconsulte'etexploite'de fac,onsyste'matiqueladocumentationexistante.Comptetenudesne'cessite'slie'esa`l'examendupointconcerne',furentinvite'sauxdiffe'rentesre'unionsdesrepre'sentantsdesadministrations nationales(etnotammentdesservicessecrets)ainsiquedesparlementsnationaux,quisontlesorganesdecontro^ledesservicessecrets,toutcommedesexpertsjuridiquesetdesexpertsdans lesdomainesdestechniquesdecommunicationetd'interception,delase'curite'desentreprisesetdestechniquesdecryptage,expertsappartenanttantaumondescientifiquequ'aumondedes affaires.Desjournalistesquiavaienteffectue'destravauxderecherchesurcethe`mefurente'galementinvite's.Enre`glege'ne'rale,lesre'unionse'taientpubliques,cequin'empe^chequelehuis closae'galemente'te'de'cide',quandilpouvaite^treutilepourobtenirdesinformations.Deplus,le 8 De'cisionduParlementeurope'en,duConseiletdelaCommission,du19avril1995,portantmodalite'sd'exercice dudroitd'enque^teduParlementeurope'en(95/167/CE,Euratom,CECA),art.3,paragraphes3,4et5. PE305.391 26/202 RR"445698FR.doc FR pre'sidentdelacommissionetvotrerapporteursesontrendus,ensemble,a`Londreseta`Paris,pouryrencontrerdespersonnes,qui,pourdiffe'rentesraisons,nepouvaientpasparticiperaux re'unionsdelacommission,maisqu'ilsemblaittoutefoisutiled'associerauxtravauxdecelle-ci.Pourlesme^mesraisons,lebureaudelaCommission,lescoordinateursetvotrerapporteurse sontrendusauxE'tats-Unis.Parailleurs,votrerapporteurae'galementeudenombreuxentretiensindividuels,parfoisconfidentiels. 1.6.Caracte'ristiquesattribue'esausyste`meECHELON Lesyste`mede'signe'souslenomdecode"ECHELON",sedistinguedesautressyste`mesde renseignementparlefaitqu'ilpre'sentedeuxcaracte'ristiquesluiconfe'rantunniveaudequalite'toutparticulier. Lapremie`requ'ilestre'pute'avoir,c'estlacapacite'd'exercerunesurveillancepourainsidire totale.Parl'interme'diairesurtoutdestationsdere'ceptionsatellitaireetdesatellitesU""espions,toutecommunicationd'unepersonnetransporte'esurn'importequelsupportU""te'le'phone, te'le'scripteur,re'seauInternetoucourriere'lectroniqueU""peute^treintercepte'eauxfinsdeprendreconnaissancedesoncontenu. Ladeuxie`me,c'estquelesyste`me"ECHELON"exercesesactivite'sa`l'e'chelleplane'tairegra^cea` lacoope'rationdeplusieursE'tats(Royaume-Uni,E'tats-Unis,Canada,AustralieetNouvelle-Ze'lande),cequiconstitueunplusparrapportauxsyste`mesnationaux:lespayspartiesau syste`meECHELON(paysUKUSA)9peuventsepartagerl'utilisationdeleursinstallationsd'interception,lesta^chesenre'sultantetlesrenseignementsobtenus.Cettecoope'ration internationaleestjustementessentiellepourlasurveillancea`l'e'chellemondialedescommunicationsparsatellite,carelleseulepermet,danslescommunicationsinternationales, d'intercepterlesdeuxpartiesd'uneconversation.Ilestparfaitemente'videntquecomptetenudeleursdimensions,desstationsdere'ceptionsatellitairenepeuvente^treconstruitessurleterritoire d'unpayssanssonassentiment.L'accordre'ciproqueetlacoope'rationU""dansunemesureplusoumoinsgrandeU""deplusieurspayssitue'sendiffe'rentspointsdumondeestenl'occurrence indispensable. 9V.chapitre5,point5.4. RR"445698FR.doc27/202 PE305.391 FR Lesrisquesquepourraitpre'senter,pourlasphe`reprive'eetlesmilieuxe'conomiques,unsyste`medutypeECHELONnere'sultentpasuniquementdutre`sgrandpotentieldecesyste`mede surveillance,maisproce`dentbiendavantagedufaitqu'ilfonctionnedansunespacequie'chappe,pourl'essentiel,a`toutere`glejuridique.Unsyste`med'interceptiondescommunications internationalesnevisepaslaplupartdutempsleshabitantsdupaysquil'exploite.Deparsonstatutd'e'tranger,lapersonnedontlesmessagessontintercepte'snedisposeainsid'aucune protectionjuridiqueinte'rieure.Aussi,l'individuest-ilentie`rementa`lamercidusyste`me.Danscedomaine,lecontro^leparlementaireeste'galementinsuffisant,de`slorsquelese'lecteurs,qui partentduprincipequ'ilsnesontpasconcerne'setque"seules"sontconcerne'esdespersonnesa`l'e'tranger,nemanifestentpasuninte're^tparticulierpourcettequestion,etquepourlese'lus,ce quicompteavanttout,cesontlesinte're^tsdeleurse'lecteurs.Aussinefaut-ilpass'e'tonnerquelesauditionssurlesactivite'sdelaNSA,quionteulieuauseinduCongre`same'ricain,aientporte' uniquementsurlaquestiondesavoirsidescitoyensame'ricainse'taiente'galementvictimesdecesyste`me,dontl'existenceme^men'apassuscite'deve'ritablesre'serves.Ilestde`slorsd'autantplus ne'cessaired'engagerunde'batenlamatie`rea`l'e'chelleeurope'enne. PE305.391 28/202 RR"445698FR.doc FR 2.Activite'desservicesderenseignementsexte'rieurs 2.1.Introduction Pourgarantirlase'curite'del'E'tat,laplupartdesgouvernementsfontappelnonseulementa`lapolicemaisaussiauxservicesderenseignement.Ceux-ci,de`slorsqueleuractivite'est,laplupart dutemps,secre`te,sonte'galementappele'sservicessecrets.Cesservicesontpourmission: U"" derecueillirdesinformationspermettantdeparera`toutdangerpourlase'curite'del'E'tat,U"" deselivrer,enre`glege'ne'rale,aucontre-espionnage, U"" deparerauxrisquessusceptiblesdemenacerlesforcesarme'es,etU"" derecueillirdesinformationssurdesde'veloppementsa`l'e'tranger. 2.2.Quefaut-ilentendreparespionnage? Pourlesgouvernements,ilestessentielderecueilliretd'exploiterdefac,onsyste'matiquedes informationssurcertainsde'veloppementsdansd'autrespays.Cequ'ilsrecherchentenl'occurrence,cesontdesbasespourdesde'cisionsa`prendredansledomainedesforcesarme'es, delapolitiquee'trange`re,etc.Aussisesont-ilsdote'sdeservicesderenseignementexte'rieur.Dansunpremiertemps,cesservicess'emploienta`exploitersyste'matiquementdessources d'informationlibrementaccessibles.D'apre`scequiluiae'te'dit,votrerapporteurconside`requecetteactivite'repre'senteenmoyenneaumoins80%del'activite'desservicesderenseignement10. Iln'empe^chequedesinformationsparticulie`rementimportantesdanscesdomainessonttenuessecre`tesparlesgouvernementsoulesentreprises,etquechacunn'yadoncpasacce`s.Celuiqui veutpourtantselesapproprier,ildoitlesvoler.L'espionnagen'estriend'autrequelevolorganise'd'informations. 2.3.Objectifsdel'espionnage Lesobjectifsclassiquesdel'espionnagesontlessecretsmilitaires,lessecretsd'autres gouvernementsoudesinformationsconcernantlastabilite'desgouvernementsoulesrisquesauxquelsilssontexpose's.Sontvise's,parexemple,lesnouveauxsyste`mesd'armement,les strate'giesmilitaires,oudesinformationsconcernantlestationnementdestroupes.Nonmoinsimportantessontlesinformationsrelativesa`desde'cisionsimminentesenmatie`redepolitique e'trange`re,lesde'cisionsmone'tairesoulesinformationsd'initie'sconcernantdestensionsauseind'ungouvernement.Paralle`lement,uninte're^teste'galementmanifeste'pourdesinformations importantesdupointdevuee'conomique,quipeuvente^trenonseulementdesinformationssectoriellesmaisaussidesrenseignementspre'cissurdenouvellestechnologiesoudescontrats avecl'e'tranger. 10 Danssonrapport"Preparingforthe21stCentury:AnAppraisalofU.S.Intelligence",la"Commissiononthe RolesandCapabilitiesoftheUSIntelligenceCommunity"(1996)constateque95%detouslesrenseignementsd'ordree'conomiqueproviennentdesourcespubliques(chapitre2"TheRoleofintelligence"). http://www.gpo.gov/int/report.html RR"445698FR.doc29/202 PE305.391 FR 2.4.Me'thodesdel'espionnage L'espionnagesignifieseprocurerunacce`sa`desinformationsqueleurproprie'tairesouhaitejustementpre'serverdelacuriosite'destiers.Aussifaut-ilvenira`boutdecetteprotectionetla jeterbas.Ilenvaexactementainsipourl'espionnagepolitiquecommepourl'espionnagee'conomique.C'estpourquoil'espionnagedanscesdeuxsecteursposelesme^mesproble`mesetles me^mestechniquesd'espionnagesontmisesenIJuvre.Dupointdevuelogique,iln'yapasdediffe'rence,hormisleniveaudeprotection,quiestdanslemondee'conomiquelaplupartdutemps moindre,cequiexpliquequel'espionnagee'conomiquesere've`lesouventplussimple.Laconsciencedurisqueauquelexposel'utilisationdecommunicationspouvante^treintercepte'esest notammentmoinsnettedanslemilieue'conomiquequecelledel'E'tatdanslesdomainesressortissanta`lase'curite'. 2.4.1.Recoursa`l'e^trehumaindansl'espionnage Laprotectiondesinformationssecre`tesseconc,oittoujoursdelame^mefac,on: * lenombredepersonnes,juge'essu^res,ayantacce`sauxinformationssecre`tesestlimite'; * desprescriptionsstrictesre'gissentl'usagedecesinformations; * normalement,lesinformationsnesortentpasdusecteurprote'ge',etsielleslefonttoutefois,c'estuniquementdefac,onsu^reouene'tantcode'es.Aussil'espionnageorganise's'attache-t-il toutd'aborda`obtenir,parl'interme'diairedepersonnes(cequ'ilestconvenud'appelerlerenseignementhumain),unacce`sdirectetsansde'tourauxinformationssouhaite'es.Ilpeut s'agirenl'occurrence: * demembresinfiltre's(agents)duservice/del'entreprise,ou * depersonnesrecrute'esauseindelacible. Cesdernie`respersonnestravaillentpourdesservices/entreprisese'trangerslaplupartdutempspourlesraisonssuivantes: * sexualite', * corruptionparl'argentoupardespositionslucratives, * chantage, * convictionside'ologiques, * conque^ted'unstatutoud'unhonneurparticulier(appelaume'contentementousentimentd'infe'riorite'). Ilexisteuncaslimite,celuidelacoope'rationinvolontairepar"e'cumage".Enl'occurrence,des collaborateursd'autorite'soud'entreprisessontincite's,enflattantleurvanite',etcedansdesconditionsapparemmentinnocentes(conversationsenmargedeconfe'rences,a`l'occasionde congre`sspe'cialise's,aubard'unho^tel),a`bavarder. L'utilisationdepersonnespre'sentel'avantaged'offrirunacce`sdirectauxinformationssouhaite'es.Cettesolutionnevatoutefoispassansinconve'nients: * l'attentionducontre-espionnageseportetoujourssurlespersonnesoulesagentsdirigeants; * danslecasdepersonnesrecrute'es,lespointsfaiblesquiontincite'a`lesrecruterpeuventavoiruneffetdeboomerang; PE305.391 30/202 RR"445698FR.doc FR * lespersonnespeuventtoujourscommettredeserreursetseretrouverdonc,a`unmomentoul'autre,prisesdanslesmaillesducontre-espionnage. De`slors,ons'efforce,la`ou`c'estpossible,desubstituera`l'utilisationd'agentsoudepersonnes recrute'esunespionnageanonymeetnonpersonnel.Lasolutionlaplussimpleconsistea`exploiterlessignauxhertziensd'installationsoudeve'hiculesposse'dantuneimportanceaupoint devuemilitaire. 2.4.2.Exploitationdessignauxe'lectromagne'tiques Pourl'opinionpublique,laformelaplusconnuedel'espionnagepardesmoyenstechniques,c'estl'utilisationdelaphotographieparsatellite.Ne'anmoins,ilexisteparalle`lementuneinterception etuneexploitationdessignauxe'lectromagne'tiques,quellequ'ensoitlanature(SIGINT,oumesurederenseignemente'lectronique). 2.4.2.1.Signauxe'lectromagne'tiquesneservantpasauxcommunications Certainssignauxe'lectromagne'tiques,parexemple,lesrayonnementsproduitsparlesstations radar,peuvent,dansledomainemilitaire,fournirdesinformationspre'cieusessurl'organisationdelade'fenseae'rienned'unopposant(ELINT,oumesurederecherchee'lectronique).Deplus,les rayonnementse'lectromagne'tiquesquifournissentdesindicationssurlapositiondestroupes,desavions,desbateauxoudessous-marins,constituentunesourced'informationtre`sutilepourun servicederenseignement.Deme^me,l'observationdessatellites-espionsd'autrespays,quiprennentdesphotos,etl'enregistrementainsiquelede'codagedessignauxdecessatellitesne sontpassansinte're^t. Lessignauxsontcapte'spardesstationsfixes,dessatellitessurorbitebasseoudessatellitesSIGINTquasige'ostationnaires.Cettepartiedel'activite'desservicessecretstouchantaux signauxe'lectromagne'tiquesabsorbe,quantitativement,unepartieimportantedescapacite'sd'interceptiondesservices,lespossibilite'stechniquesn'e'tantcependantpaspourautante'puise'es. 2.4.2.2.Exploitationdescommunicationsintercepte'es Lesservicesderenseignementexte'rieurdenombreuxpaysinterceptentlescommunications militairesetdiplomatiquesd'autrespays.Biendecesservicessurveillente'galement,danslamesureou`ilsyontacce`s,lescommunicationscivilesd'autrespays.Danscertainspays,les servicesontledroitdesurveillere'galementlescommunicationsquipe'ne`trentsurleterritoirenationalouquiensortent.Danslesde'mocraties,lasurveillancedescommunicationsdu ressortissantnationalparlesservicesderenseignementestsubordonne'ea`certainesconditionsd'interventioneta`certainscontro^les.Lesjuridictionsnationalesneprote`genttoutefois ge'ne'ralementquelecitoyenetlesautrespersonnesquisetrouventsursonpropreterritoire.(cf.chapitre8). 2.5.Activite'decertainsservicesderenseignements C'estsurtoutl'activite'd'interceptiondesservicesderenseignementame'ricainetbritanniquequia de'clenche'lede'batpublic.Lescritiquesvisentl'ouvertureetl'exploitationdescommunications(te'le'phonievocale,te'le'scripteur,courriere'lectronique).Pourpouvoire'mettreunjugement RR"445698FR.doc31/202 PE305.391 FR politique,ilfautuneaunepermettantdejugercetteactivite'.Uncrite`redecomparaisonpeute^trel'activite'd'interceptiondesservicesderenseignementexte'rieursdansl'Unioneurope'enne.Le tableau1ci-apre`sexposedefac,onsuccinctelasituation.Ilde'montrequel'interceptiondescommunicationsprive'esparlesservicesderenseignementexte'rieurn'estpaspropreauxseuls servicesame'ricainetbritannique. PaysCommunications exte'rieures Communicationpubliques Communicationsprive'esBelgique+ + - Danemark+ + +Finlande+ + + France+ + +Allemagne+ + + Gre`ce+ + -Irlande- - - Italie+ + +Luxembourg- - - Pays-Bas+ + +Autriche+ + - Portugal+ + -Sue`de+ + + Espagne+ + +Royaume-Uni+ + + E'tats-Unis+ + +Canada+ + + Australie+ + +Nouvelle- Ze'lande +++ Tableau1: Activite'sd'interceptiondesservicesderenseignementdansl'Unioneurope'enneetdanslespaysUKUSA Significationdesdiffe'rentescolonnes: 1recolonne: paysconcerne' 2ecolonne: communicationsexte'rieures,c'est-a`-direcommunicationsenprovenanceeta`destinationdel'e'tranger(civiles,militaires,diplomatiques)11 3ecolonne: communicationspubliques(militaires,diplomatiques,etc.)4ecolonne: communicationsprive'es +: interception-:pasd'interception 11 Sileservicederenseignementaacce`sauca^ble,ilpeutinterceptera`lafoislescommunicationsprovenantde l'e'trangeretlescommunicationsdestine'esa`l'e'tranger.S'ilaacce`sauxcommunicationspassatellite,celui-ciselimiteaudownlink,maisl'ensembledescommunicationstransporte'espeuvente^treintercepte'es,ycomprisdonc cellesquinesontpasdestine'esa`sonterritoire.E'tantdonne'quelacouverturedessatellitess'e'tendge'ne'ralementa`l'ensembledel'Europeoua`desre'gionsplusvastesencore(voir4.4.2.5.),unestationdere'ceptiondesatellite permetd'intercepterlescommunicationsparsatellitedetoutel'Europedansunpayseurope'en. PE305.391 32/202 RR"445698FR.doc FR 3. Conditions techniques minimales requises pourl'interceptiondeste'le'communications 3.1.Possibilite'd'interceptiondesdiffe'rentssupportsdes te'le'communications Lorsquedeuxpersonnessetrouvanta`unecertainedistancel'unedel'autresouhaitentcommuniquerentreelles,ellesontbesoind'unsupportdecommunication,quipeute^tre: U""l'air(son), U"" lalumie`re(clignotantmorse,ca^blea`fibresoptiques),U"" l'e'lectricite'(te'le'graphe,te'le'phone), U"" uneondee'lectromagne'tique(laradiosoussesformesdiffe'rentes). Letiersquis'assureunacce`sausupportdelacommunicationpeutinterceptercelle-ci.L'acce`speute^treaise'oucomplique',possibledepartoutouuniquementa`partirdecertainespositions. Ci-apre`s,deuxcasextre^messontexamine's:lespossibilite'stechniquespourunespionsurplace,d'unepart,etlespossibilite'spourunsyste`med'interceptionfonctionnanta`l'e'chellemondiale, d'autrepart. 3.2.Possibilite'sd'interceptionsurplace12 Surplace,toutecommunicationpeute^treintercepte'e,pourautantquel'espionsoitre'solua`commettreuneinfractionetquelavictimedel'interceptionneseprote`gepas. U"" Dansdeslocaux,lesconversationspeuvente^treintercepte'esendissimulantdes microphones(desmouchards)ouenanalysantaumoyend'unlaserlesvibrationsd'unefene^tre. U""Les e'cranse'mettentdesrayonsquipeuvente^trecapte'sjusqu'a`unedistancede30m;ce quiapparai^tsurl'e'cranestainsivisible. U""Les te'le'phones,te'le'scripteursetcourrierse'lectroniquespeuvente^treintercepte's,sil'espionsebranchesurleca^blesortantduba^timent. U""Un te'le'phoneportablepeute^treintercepte'U""moyennantungrosefforttechniqueU""sila stationd'interceptionsesituedanslame^mecellule(rayon:150menville,15kma`lacampagne). U""Un e'metteurderadiointernepeute^treintercepte'danslalimitedesondesradio ultracourtes. 12 ManfredFink,LauschzielWirtschaftU""Abho"rgefahrenundU""techniken,VorbeugungundAbwehr,Richard BoorbergVerlag,1996. RR"445698FR.doc33/202 PE305.391 FR Surplace,lesconditionsd'utilisationdesmoyenstechniquesd'espionnagesontide'ales,de`slorsquelesmesuresd'interceptionpeuvente^trelimite'esa`uneseulepersonnecibleoua`unseulobjet cible,etqu'ilestpossibledecapterpratiquementtoutecommunication.Leseulinconve'nient,c'estuncertainrisquedede'couverte,quin'existecependantquedanslecasduplacementde "mouchards"oudubranchementsurleca^blesortantduba^timent. 3.3.Possibilite'sd'unsyste`med'interceptionfonctionnanta`l'e'chellemondiale Aujourd'hui,ilexiste,pourlescommunicationsintercontinentales,diffe'rentssupportspourtous lestypesdecommunications(voix,faxetdonne'es).Lespossibilite'sd'unsyste`med'interceptionfonctionnanta`l'e'chellemondialesontlimite'espardeuxfacteurs: U"" l'acce`slimite'ausupportdelacommunication, U"" lane'cessite'defiltrerlescommunicationsinte'ressantesdansunemassegigantesquedecommunicationseffectue'es. 3.3.1.Acce`sauxsupportsdeste'le'communications 3.3.1.1.Communicationstributairesduca^ble Leca^bleserta`acheminertoutessortesdecommunications(voix,fax,courriere'lectronique, donne'es).Lescommunicationstributairesduca^blenepeuvente^treintercepte'esquedanslecasou`unacce`sauca^bleestpossible.Danstouslescas,unacce`sestpossibleaupointd'arrive'ed'une liaisonparca^ble,sicelui-cisesituesurleterritoiredel'E'tatquifaitproce'dera`l'interception.A`l'inte'rieurdesfrontie`resd'unpays,touteslescommunicationsparca^blepeuventdonc,technique parlant,e^treintercepte'es,a`partirdumomentou`l'interceptionestautorise'eparlajustice.Lesservicesderenseignementn'onttoutefoispas,laplupartdutemps,unacce`sle'gal,auxca^blessur leterritoired'autrespays.Bienentendu,ilspeuvents'assurer,defac,ontouta`faitille'gale,unacce`sponctuel,ens'exposanta`ungrandrisquedede'couverte. A`l'e'poquedute'le'graphe,lesliaisonsintercontinentalesparca^bleavaientpoursupportdesca^bles sous-marins.Unacce`sa`cesca^blesesttoujourspossiblela`ou`ilsressortentdel'eau.SiplusieursE'tatsexploitentencommununre'seaud'interception,alors,unacce`sestpossiblea`toutesles extre'mite'sdesca^blessurleterritoiredecesE'tats.Historiquement,celan'apase'te'sansimportance,lesca^bleste'le'graphiquessous-marinsetlespremiersca^bleste'le'phoniquescoaxiaux sous-marinsentrel'Europeetl'Ame'riqueressortantdelamera`Terre-Neuve(Canada)etlesliaisonsavecl'Asies'effectuantvial'Australie,desamplificateursinterme'diairese'tant ne'cessaires.Aujourd'hui,lesca^blesa`fibresoptiquesU""quipeuvente^trepose'squelquesoitlereliefsous-marinU""sevoiente'quiperdesamplificateursinterme'diairesne'cessaires,cequipermet unacheminementdirect,c'est-a`-diresansrelaisenAustralieouenNouvelle-Ze'lande. S'agissantdesca^blese'lectriques,ileste'galementpossibledefaire,entrelesextre'mite'sd'uneliaison,unbranchementparinduction(c'est-a`-direparunproce'de'e'lectromagne'tiquedanslequel unebobineestdispose'esurleca^ble),sansre'aliseruneliaisone'lectroconductricedirecte.Cettetechniquepeute'galementmiseenIJuvre,nonsanslourdesde'penses,aude'partdessous-marins, danslecasdeca^blese'lectriquessous-marins.LesE'tats-Unisyonteurecourspoursebranchersuruncertainca^blesous-marinsovie'tique,parlequeldesordresnoncode'se'taienttransmisaux PE305.391 34/202 RR"445698FR.doc FR sous-marinsatomiques.Unetelletechniquenesauraite^trege'ne'ralise'e,neserait-cequ'enraisondesoncou^t. Danslecasdesca^blesa`fibresoptiquesdel'anciennege'ne'rationactuellementutilise's,un branchementparinductionn'estpossiblequ'auniveaudesamplificateursinterme'diaires.Ceux-citransformentlesignaloptiqueenunsignale'lectrique,l'amplifientetleretransformentensuiteen unsignaloptique.Seposetoutefoislaquestiondesavoircommentlaquantite'gigantesquededonne'esquiesttransporte'eparuntelca^blepourraitbiene^treachemine'eentrelelieudeson interceptionetceluidesonexploitationsansmettreenplaceunautreca^blea`fibresoptiques.L'utilisationd'unsous-marine'quipe'desdispositifstechniquesd'exploitationnepeute^tre envisage'e,enraisondesde'penses,quedansdescasextre^mementrares.Parexemple,encasdeguerre,lebute'tantd'intercepterlescommunicationsmilitairesetstrate'giquesdel'ennemi. S'agissantdelasurveillancequotidiennedeste'le'communicationsinternationales,l'utilisationd'unsous-marinest,del'avisdevotrerapporteur,exclue.Danslesca^blesa`fibresoptiquesdela dernie`rege'ne'ration,l'amplificateurinterme'diaireestunlasera`l'erbium,etcetyped'amplificateursnepermetplusunbranchemente'lectromagne'tiqueauxfinsdel'interception. Pourdetelsca^blesa`fibresoptiques,l'interceptionn'estpossiblequ'auxextre'mite'sdelaliaison. Danslapratique,celasignifie,pourlere'seaud'interceptiondespaysUKUSA,quecespaysnepourraient,sanss'exposera`desde'pensesde'raisonnables,proce'dera`desinterceptionsqu'aux extre'mite'sdesca^blessous-marins,setrouvantsurleurterritoire.Enre'sume',ilsnepeuventintercepterquelescommunicationstributairesduca^bleaboutissantchezeuxoupartantdechez eux!Cequisignifiequ'enEurope,l'acce`sa`lacommunicationparca^blea`l'entre'eeta`lasortieduterritoiren'estpossiblequesurleterritoireduRoyaume-Uni!Car,jusqu'ici,les communicationsinte'rieurescontinuent,laplupartdutemps,a`e^treachemine'esparlere'seauca^ble'inte'rieur;laprivatisationdeste'le'communicationspeutge'ne'rerdesexceptions,maiscelles- cisontpartiellesetnonpre'visibles! Telesta`toutlemoinslecaspourlete'le'phoneetlete'le'scripteur.PourlescommunicationsInternetvialeca^ble,lasituationestdiffe'rente.Sanstrops'e'tendre,ilestpossibledeformulerles observationsdenaturerestrictivesuivantes: * danslere'seauInternet,lescommunicationss'effectuentparpaquetsdedonne'es,despaquets adresse'sa`undestinatairepouvantsuivrediffe'rentsitine'rairesdanslere'seau; * aude'butInternet,descre'neauxnonsature'sdure'seauscientifiquepublicfurentutilise'spourlatransmissionducourriere'lectronique.Lecheminementd'unmessagee'taitde`slorstouta` faitimpre'visible,chaquepaquetsuivantunitine'rairechaotiquequinepouvaite^tredevine'.A`l'e'poque,laprincipaleliaisoninternationalee'taitla"dorsalescientifique"entrel'Europeet l'Ame'rique; * lacommercialisationInternetetl'apparitiondefournisseursInternetentrai^nae'galementunecommercialisationdure'seau.LesfournisseursInternetexploitaientoulouaientleurspropres re'seaux.Aussis'efforce`rent-ilsdeplusenplussouventdeconfinerlescommunicationsa`l'inte'rieurdure'seauleurappartenant,ensorted'e'viterdedevoirpayerdesredevances d'utilisationa`d'autresope'rateursdure'seau.De`slors,l'itine'raired'unpaquetdedonne'esdanslere'seauestaujourd'huide'termine'nonseulementparledegre'desaturationdure'seau,mais RR"445698FR.doc35/202 PE305.391 FR aussipardesconside'rationsfinancie`res; * uncourriere'lectroniquequiestenvoye'parunclientd'unfournisseura`unclientd'unautrefournisseurresteenre`glege'ne'raledanslere'seaudel'entreprise,me^mesil'itine'rairequ'ilsuit alorsn'estpasleplusrapide.Lesordinateursquisontdispose'sauxnIJudsdure'seauetquide'cidentdutransportdespaquetsdedonne'es(les"routeurs")effectuentletransfertvers d'autresre'seauxa`certainspointsdeconnexion(les"commutateurs"); * a`l'e'poquedeladorsalescientifique,les"commutateurs"delacommunicationInternetmondialee'taientsitue'sauxE'tats-Unis.Aussi,lesservicesderenseignementpouvaient-ils alorsymettrelamainsurunepartieessentielledescommunicationsInterneteurope'ennes.Aujourd'hui,lescommunicationsInternetintraeurope'ennesnetransitentplusquedansune mesuretre`slimite'eparlesE'tats-Unis13; * unepetitepartiedescommunicationsintraeurope'ennessontachemine'esviauncommutateura`Londres,auquelleGCHQbritannique(Centrenationaldecommunications)aacce`sU""e'tant donne'qu'ils'agitdecommunicationsavecl'e'tranger.Laplusgrandepartiedescommunicationsnesortentpasducontinent.C'estainsi,parexemple,queplusde95%des communicationsInternetallemandessonttraite'esparuncommutateursitue'a`Francfort. Danslapratique,celasignifiequelesE'tatsUKUSAnepeuventavoiracce`squ'a`unepartietre`slimite'edescommunicationsInternettributairesduca^ble. 3.3.1.2.Communicationshertziennes14 Lapossibilite'd'intercepterdescommunicationshertziennesde'penddelaporte'edesondes e'lectromagne'tiquesutilise'es.Silesondesradioe'misessuiventlacourbedelasurfaceterrestre(lesondesdesol),leurporte'eestlimite'eetde'penddelanaturedusol,desconstructionsetdela ve'ge'tation.Silesondesradiosontenvoye'esversl'espace(lesondesd'espaceouindirectes),ellespeuventfranchirdesdistancesconside'rablesapre`sre'flexionsurlescouchesdel'ionosphe`re. Desre'flexionssuccessivesaugmententnotablementlaporte'e. Laporte'ede'penddelalongueurd'onde: * lesondesmyriame'triquesetlesondeslongues(3kHzU""300kHz)nesepropagentquevial'ondedesol,de`slorsquel'onded'espacen'estpasrefle'te'e.Leurporte'eestlimite'e; * lesondesmoyennes(300kHzU""3MHz)sepropagentvial'ondedesolet,lanuit,e'galement vial'onded'espace.Ellesontuneporte'emoyenne; 13 Uneversiondede'monstrationdeVisualRoute,programmequiindiquelecheminsuiviparunecommunication Internet,apermisdemontrerqu'unecommunicationavecleRoyaume-Uni,laFinlandeoulaGre`cea`partirdel'AllemagnepasseparlesE'tats-UnisetleRoyaume-Uni.Deme^mepourunecommunicationd'Allemagneversla France.A`partirduLuxembourg,lacommunicationverslaBelgique,laGre`ce,laSue`deoulePortugalpasseparlesE'tats-Unis,lescommunicationsa`destinationdel'Allemagne,delaFinlande,delaFrance,del'Italie,des Pays-Basoudel'Autricheparleswitchlondonien.http://visualroute.cgan.cpm.hk/14U.Freyer,Nachrichtenu"bertragungstechnik,HanserVerlag,2000. PE305.391 36/202 RR"445698FR.doc FR * lesondescourtes(3MHzU""30MHz)sepropagentprincipalementvial'onded'espaceetpermettent,parre'flexionssuccessives,unere'ceptioncircumterrestre; * lesondesultracourtes(30MHzU""300MHz)sepropagentuniquementvial'ondedesol,de`s lorsquel'onded'espacen'estpasrefle'te'e.Ellessepropagentpluto^tenlignedroite,commelalumie`re,leurporte'ede'pendantainsi,comptetenudelacourburedelaterre,delahauteur desantennesdel'e'metteuretdure'cepteur.Selonlapuissance,leurporte'epeutatteindrequelque100km(pourleste'le'phonesportables,30kmenviron); * lesondesde'cime'triquesetcentime'triques(30MHzU""30GHz)sepropagentdavantage encorequelesondesultracourtesdefac,onquasi-optique.Ellespeuventfacilemente^trere'uniesenfaisceaux,cequipermetdestransmissionscible'esa`faiblepuissance(faisceaux hertziensterrestres).Ellesnepeuvente^trecapte'esqueparuneantennetre`sproche,paralle`lement,dufaisceauhertzienousitue'edansl'axedecelui-cioudansson prolongement. Lesondeslonguesetmoyennesnesontutilise'esquepourlese'metteursradio,lesradiophares,etc.Lescommunicationsradiomilitairesetciviless'effectuentparondescourtes,etsurtoutpar ondesultracourtesetondesde'cime'triques/centime'triques. Ilressortdesobservationsquipre'ce`dentqu'unsyste`med'interceptiondescommunicationsfonctionnanta`l'e'chellemondialenepeutavoiracce`squ'auxe'missionsenondescourtes.Pour touslesautrestypesd'e'missionshertziennes,lastationd'interceptiondoite^tresitue'ea`100kmoumoins(parexemplesurunbateau,dansuneambassade). Danslapratique,celasignifiequelespaysUKUSAnepeuventavoiracce`s,gra^ceauxstations d'interceptionterrestres,qu'a`unepartietre`slimite'edescommunicationshertziennes. 3.3.1.3. Communicationsviadessatellitesdete'le'communicationge'ostationnaires15 Commeilade'ja`e'te'dit,lesondesde'cime'triquesetcentime'triquespeuvente^trefacilement re'uniesenfaisceauxhertziens.Siunfaisceauhertzienestdirige'versunsatellitedecommunicationstationnairesurorbitehaute,satellitequirec,oit,transformeetrenvoieles signauxhertziensverslaterre,ilestpossibledefranchirdegrandesdistancessansutiliserleca^ble.Enre'alite',laporte'ed'unetelleliaisonn'estlimite'equeparlefaitquelesatellitenepeut recevoirdessignauxvenantdetoutelaterrenienvoyerdessignauxverstoutelaterre.Aussifaut-ilplusieurssatellitespourobtenirunecouvertureplane'taire.(Pourplusdede'tails,sere'fe'rer auchapitre4.)SilespaysUKUSAontmisenplacedesstationsd'interceptiondanslesre'gionsrequisesdelaterre,ilspeuventenprincipeintercepterl'ensembledescommunicationsU"" te'le'phone,faxetdonne'esU""effectue'esviadetelssatellites. 15HansDodel,Satellitenkommunikation,Hu"thigVerlag,1999. RR"445698FR.doc37/202 PE305.391 FR 3.3.1.4.Possibilite'sd'interceptionparavionetbateau L'onsait,depuislongtemps,quedesavionsspe'ciauxdutypeAWACSsontutilise'spourrepe'rerdanslemondeentierd'autresavions.Leradardecesappareilsestcomple'te'parunsyste`me d'identificationd'objectifsdonne's,quipeutrepe'rerdesrayonnementse'lectroniques,lesclassifieretlescorre'leravecdescontactsradar.Iln'existepasunecapacite'SIGINTdistincte16. Enrevanche,l'avion-espionEP-3desforcesnavalesame'ricaines,quivolea`faiblevitesse,disposedepossibilite'sd'interceptiondanslabandedesmicro-ondes,desondesultracourteset desondescourtes.Lessignauxsontexploite'sdirectementa`bord;l'appareilsertuniquementa`desfinsmilitaires17. Deplus,desnaviresdesurfaceet,a`proximite'desterresdessous-marinssontutilise'spour intercepterlescommunicationsradiomilitaires18. 3.3.1.5.Possibilite'sd'interceptionparsatellite-espion Lorsqu'ellesnesontpasre'uniesenfaisceaupardesantennesapproprie'es,lesondesradiosepropagentdanstouteslesdirections,ycomprisversl'espace.LessatellitesSIGINTsurorbite bassenepeuventgarderlecontactavecl'e'metteurrecherche'quependantquelquesminutes.Dansleszonesfortementpeuple'esettre`sindustrialise'es,l'interceptionestrendueplusdifficile parladensite'importanted'e'metteursdeme^mefre'quence,a`untelpointqu'iln'estpratiquementpaspossibledefiltrerlessignaux19.Cessatellitesnesepre^tentpasa`unesurveillanceencontinu descommunicationsradiociviles. Paralle`lement,ilexistedessatellitesSIGINTame'ricainsditsquasi-stationnairessurorbitehaute(42000km)20.Contrairementauxsatellitesdecommunicationge'ostationnaires,cessatellites pre'sententuneinclinaisonde3a`10r^,unapoge'ede39000a`42000kmetunpe'rige'ede30000a`33000kmLessatellitesnesontdoncpasimmobilessurleurorbite;ilssede'placentselonune orbiteelliptiquecomplexe.Aussipeuvent-ils,aucoursd'unejourne'e,couvrirunere'gionplusgrandeetpermettent-ilsderepe'rerdessourcesradio.Ilsemblebiende`slors,etcomptetenu e'galementdesautrescaracte'ristiquesdudomainepublic,quel'utilisationdecessatellitesestpurementmilitaire. Lessignauxrec,ussontretransmisversunestationterrestreparunepuissanteliaison descendanteenfaisceauxde24GHz. 3.3.2.Possibilite'sd'exploitationautomatiquedescommunicationsintercepte'es:utilisationdefiltres Lorsquelescommunicationsexte'rieuressontl'objetdel'interception,celle-cinevisepasun raccordementte'le'phoniquedonne'.Lebutconsistepluto^ta`intercepterl'ensembleouunepartiedescommunicationseffectue'esvialessatellitessurveille'souleca^blesurveille'eta`lesfiltrerau moyend'ordinateursenutilisationdesnotionscle's.Etcelaparcequel'exploitationdel'ensemble 16LettredeWalterKolbow,Secre'taired'E'tatauministe`refe'de'raldelade'fenseaurapporteur,endatedu14.2.2001. 17Su"ddeutscheZeitung,nr^80du5.4.2001,6. 18JeffreyT.Richelson,TheU.S.IntelligenceCommunity,Ballinger,1989,188et190. 19LettredeWalterKolbow,Secre'taired'E'tatauministe`refe'de'raldelade'fense,endatedu14.2.2001. 20MajorA.Andronov,Zarubezhnoyevoyennoyeobozreniye,nr^12,1993,37a`43. PE305.391 38/202 RR"445698FR.doc FR descommunicationsintercepte'esesttouta`faitimpossible. Lefiltragedescommunicationseffectue'espardesraccordementsdonne'sestsimple.Enutilisantdesnotionscle's,ileste'galementpossibledesaisirdefac,onspe'cifiqueleste'le'faxetlescourriers e'lectroniques.Ilestme^mepossiblederepe'rerunevoixdonne'e,silesyste`meae'te'forme'pourreconnai^trecelle-ci21.Parcontre,lareconnaissanceautomatiquedemotsprononce'sparunevoix quelconquen'est,selonlesinformationsenpossessiondevotrerapporteur,paspossibleactuellementavecunepre'cisionsuffisante.Depluslespossibilite'sdefiltragesontencore limite'espard'autresfacteurs:lacapacite'finaledel'ordinateur,leproble`medeslangueset,surtout,lenombrelimite'desexpertscapablesdelireetd'exploiterlesinformationsfiltre'es. Danslecontextedel'appre'ciationdespossibilite'sdessyste`mesdefiltrage,ilfaute'galementtenircomptedufaitquel'ensembledespossibilite'stechniquesd'untelsyste`med'interception fonctionnantselonle"principedel'aspirateur"sontventile'esselondiffe'rentsthe`mes.Unepartiedesmotscle'sconcernelase'curite'militaire,unedeuxie`meletraficdedrogueetd'autresformes decriminalite'internationale,unetroisie`medesnotionsrelativesaucommercedesbiensa`doubleusageetunequatrie`melerespectd'embargos.Uneautrepartiedesnotionscle'sa e'galementtraita`l'e'conomie.Ilenre'sultequelescapacite'sdusyste`mes'e'parpillententreplusieurssecteurs.Uneconcentrationdesmotscle'ssurleseulsecteurinte'ressantdupointde vuee'conomiqueseraitcontraireauxpriorite'squelesdirigeantspolitiquesimposenta`cesservices;unetellere'orientationn'ajamaiseulieu,me^meapre`slafindelaguerrefroide22. 3.3.3.Exempleduservicederenseignementsallemand Ladeuxie`mesectionduservicefe'de'ralderenseignementallemand(BND)seprocuredes informationsparl'interceptiondescommunicationse'trange`res.Cetteactivite'afaitl'objetd'unexamenparlaCourconstitutionnelleallemande.Lesde'tailsquionte'te'renduspublicsa`cette occasion23donnentU""conjointementaveclesde'clarationsfaitesparlecoordinateurdesservicessecretsauseindelachancelleriefe'de'rale,ErnstUhrlau,devantlacommissionECHELON,le 21novembre2000U""uneide'edespossibilite'sdesservicesderenseignementenmatie`red'interceptiondescommunicationsparsatellite(jusqu'aumoisdemai2001,l'interceptionde communicationsparca^bleavecl'e'trangern'e'taitpasautorise'eenAllemagne). Ilsepeutque,c,a`etla`,d'autresservicesderenseignementaientdavantagedepossibilite'simportantes,danslamesureou`l'acce`sauxcommunicationstributairesduca^bleleurestpermis ousiplusdepersonnesseconsacrenta`l'exploitationdesinformations.Silescommunicationstributairesduca^blesonte'galementintercepte'es,laprobabilite'statistiquedere'ussiteest notablementaugmente'e,cequin'estpaslecasne'cessairementdunombredecommunicationsexploitables.Enfait,lecasduBNDconstitue,pourvotrerapporteur,unexemplefrappantdes possibilite'setstrate'giesdesservicesderenseignemente'trangersdansledomainedel'interceptiondescommunicationsexte'rieures,me^mes'ilsn'enfontpaspubliquemente'tat. Parlavoied'uncontro^lestrate'giquedeste'le'communications,leservicederenseignement fe'de'rals'efforced'obtenira`l'e'trangerdesinformationsconcernantl'e'tranger.A`ceteffet,lescommunicationssatellitairessontintercepte'esensefondantsurunese'riedenotionscibles(qui, 21Communicationfaiteenprive'aurapporteur,sourceprote'ge'e. 22Communicationfaiteenprive'aurapporteur,sourceprote'ge'e. 23BVerfG,1BvR2226/94du14.7.1999,paragraphe1. RR"445698FR.doc39/202 PE305.391 FR enAllemagne,doivente^treautorise'espre'alablementparlacommissionG1024).Quantitativement,lesche'masepre'sentecommesuit(e'tat2000):surlesquelque10millionsde communicationsinternationales/joureffectue'esaude'parteta`destinationdel'Allemagne,800000environlesontparsatellite.A`peine10%d'entreelles(75000)sontfiltre'esparun appareilderecherche.Cettesituations'explique,del'avisdevotrerapporteur,nonpardesraisonsle'gales(enthe'orie,latotalite'auraite'te'permise,a`toutlemoinsavantleproce`sdevantla Courconstitutionnelle),maisbienpardesraisonstechniquesduesa`certainescontraintes,commelacapacite'd'exploitation. Deme^me,lenombredesnotionsderecherchepouvante^treutilise'esestlimite'tantparla techniquequeparl'autorisationpre'alablerequise.Danslamotivationdesonarre^t,laCourconstitutionnellefaite'tat,paralle`lementauxnotionsderecherchepurementformelles (interceptiond'e'trangersoud'entreprisese'trange`resa`l'e'tranger),de2000notionsderecherchedansledomainedelaprolife'ration,de1000dansledomaineducommercedesarmes,de 500dansledomaineduterrorismeetde400dansledomainedutraficdedrogue.S'agissantduterrorismeetdutraficdedrogue,laproce'durenesembletoutefoispasavoire'te'unere'ussite particulie`re. L'appareilderecherchee'tudielesnotionsderechercheautorise'estransmisesparte'le'faxetparte'lex.Unereconnaissanceautomatiquedemotsn'estactuellementpaspossibledansles communicationsvocales.Silesnotionsderecherchenesontpasde'couvertes,lescommunicationsfinissentautomatiquement,deparlatechniqueapplique'e,danslapoubelle; ellesnepeuventpase^treexploite'es,parcequ'iln'existeaucunebasejuridiquelepermettant.Quotidiennement,quelque5communicationsd'utilisateursdeste'le'communicationsrele`ventde laprotectiondelaconstitutionallemande.L'interceptionstrate'giqueduservicefe'de'ralderenseignementvisea`trouverdese'le'mentspouvantservirdebasepouruneautreinterception. Sonobjectifneconsistepasa`instaurerunesurveillanceabsoluedescommunicationsexte'rieures.Selonlesinformationsdontildispose,votrerapporteurestimequ'ileneste'galementainsipour l'activite'SIGINTd'autresservicesderenseignemente'tranger. 24GesetzzurBeschra"nkungdesBrief-,Post-undFernmeldegeheimnisses(GesetzzuArtikel10GG)du13.8. 1968. PE305.391 40/202 RR"445698FR.doc FR 4.Techniquedescommunicationssatellitaires 4.1. Importancedessatellitesdete'le'communication Lessatellitesdecommunicationformentaujourd'huiune'le'mentindispensabledure'seaumondialdeste'le'communicationsetdeladiffusiondeprogrammesderadioetdete'le'vision,ainsi quedeservicesmultime'dias.Ne'anmoins,lapartdescommunicationsparsatellitedanslescommunicationsinternationalesafortementdiminue'cesdernie`resanne'esenEuropecentrale. Ellesesitueentre0,4et5%25.Cettesituations'expliqueparlesavantagesquepre'senteleca^blea`fibresoptiques,quipeutacheminerunnombrebienplusimportantdecommunications,touten garantissantunequalite'e'leve'e. De'sormais,lescommunicationssontnume'rise'esycomprisdanslesecteurvocal.Lacapacite'desliaisonssatellitairesnume'riquespartranspondeurdesatelliteestlimite'ea`1890canauxvocaux RNIS(64kbits/sec).Enrevanche,uneseulefibreoptiquepeutaujourd'huide'ja`offrir241920canauxvocauxa`lame^menorme.Lerapportestainside1a`128! Deplus,laqualite'desliaisonsparsatelliteestmoindrequecelledesliaisonsparca^blemarina` fibresoptiques.Lespertesdequalite'duesa`lalongueurdutempsdeparcoursdessignauxU""plusieurscentainesdemillisecondesU""sonta`peineperceptiblesdansunetransmissionvocale normale,cequin'empe^chequ'ilestpossibledepercevoirlede'calage.Pourlescommunicationsdedonne'esetdete'le'fax,quis'effectuentparl'interme'diaired'uneproce'durecomplexedemise enliaison,leca^blepre'sentedesavantagese'videntsentermesdese'curite'deliaison.Forceesttoutefoisdeconstater,paralle`lement,que15%delapopulationmondialeseulementest connecte'eaure'seaumondialdeca^bles26. Aussi,lessyste`messatellitairesdemeureront-ilscependantplusavantageuxqueleca^blepourcertainesapplications.Citonsquelquesexemplescivils: * acheminementnational,re'gionaletinternationaldecommunicationste'le'phoniquesetde donne'esdansdesre'gionsou`levolumedescommunicationsestrestreint,c'est-a`-direla`ou`lare'alisationd'uneliaisonparca^bleneseraitpasrentablecomptetenudutauxd'utilisation; * communicationlimite'edansletempspourdesinterventionsencasdecatastrophes,des manifestations,deschantiersimportants,etc.; * missionsdesNationsuniesdansdesre'gionsou`lesinfrastructuresdecommunicationsontpeude'veloppe'es; * communicatione'conomiqueflexible/mobileavecdespetitse'metteurs(VSAT,cf.infra). Cettegammed'utilisationdessatellitesdanslescommunicationstrouvesonoriginedansles caracte'ristiquessuivantes:lese'missionsd'unseulsatellitege'ostationnairepeuventcouvrirpre`sde50%delasurfaceterrestre;desterrainsimpraticablespeuvente'galemente^trefranchis.Ainsi, 100%desutilisateurs,qu'ilssoientterrestres,marinsouae'riens,peuvente^tredesservis.Les 25Indicationsfourniesparlesope'rateursdequelquesE'tatsmembresa`lademandedelacommission. 26Paged'accueildeDeutscheTelekom:www.detesat.com/deutsch/. RR"445698FR.doc41/202 PE305.391 FR satellitessontope'rationnelsenquelquesmois,etceinde'pendammentdel'infrastructurelocale.Ilssontplussu^rsqueleca^bleetpeuvente^tremishorsservicefacilement. Lescaracte'ristiquessuivantesdescommunicationssatellitairesappellentdescommentaires ne'gatifs:lestempsdeparcoursrelativementlongsdessignaux,lade'gradationpare'parpillement,ladure'edevieU""de12a`15ansU""pluscourtequeleca^ble,laplusgrandevulne'rabilite',ainsique lespossibilite'splusimportantesd'interception. 4.2. Fonctionnementd'uneliaisonsatellitaire27 Commeilae'te'ditpre'ce'demment(cf.chapitre3),lesmicro-ondespeuventfacilemente^trere'uniesenfaisceaux.Ilestde`slorspossiblederemplacerleca^blepardesfaisceauxhertziens.Si lesantennesd'e'missionetdere'ceptionnesetrouventpassurunme^meplanU""cequiestlecassurterre,notreplane`teaffectantlaformed'unesphe`reU"",l'antennedere'ception"disparai^t"par suitedelacourburedelasurface,a`partird'unecertainedistance,sousl'horizon.Alors,lesdeuxantennesnese"voient"plus.Ceseraite'galementlecas,parexemple,pourunfaisceauhertzien intercontinentalentrel'EuropeetlesE'tats-Unis.Pourpouvoire'tabliruneliaison,lesantennesdevraientsetrouverausommetdema^tshautsde1,8kmPourcetteseuleraison,untelfaisceau hertzienintercontinentalnepeute^trere'alise'.D'autantplusquelesignalestamortiparl'atmosphe`reetlavapeurd'eausurl'ensembleduparcours.Toutefois,s'ilestpossiblede disposer,a`grandealtitude,dansl'espaceetsurune"positionfixe",unesortedemiroirquicaptelefaisceauhertzien,alors,degrandesdistancespeuvente^trefranchiesende'pitdelacourburede laterre,lacomparaisonpouvante^trefaiteavecunmiroirroutierquipermetdevoircequ'ilyaapre`sunvirage.Leprincipede'critci-dessusestmisenIJuvredanslapratiqueenutilisantdes satellitesditsge'ostationnaires. 4.2.1.Satellitesge'ostationnaires Siunsatelliteestplace'surorbitecirculaireparalle`lea`l'e'quateuretfaituntourdelaterreen24heures,alorsilsuitexactementlarotationterrestre.Delasurfacedelaterre,ilapparai^tde`s lorsimmobilea`environ36000kmdedistance.Ilaunepositionge'ostationnaire.Laplupartdessatellitesdete'le'communicationsetdete'le'visionappartiennenta`cetypedesatellites. 4.2.2.Cheminementd'uneliaisonsatellitairedete'le'communication Latransmissiondessignauxviasatellites'effectuecommesuit: Lesignalachemine'paruneliaisonestenvoye'parunestationterrestree'quipe'ed'uneantenne paraboliqueviaunfaisceauhertzienascendant,appele'uplink,versunsatellite.Lesatelliterec,oitlesignal,l'amplifieetlerenvoieviaunfaisceauhertziendescendant,appele'downlink, versuneautrestationterrestre.La`,lesignalestre'introduitdansunre'seauca^ble'. 27 HansDodel,Satellitenkommunikation,Hu"thigVerlag(1999),GeorgE.Thaller,SatellitenimErdorbit, Franzisverlag(1999). PE305.391 42/202 RR"445698FR.doc FR Danslecasdelacommunicationmobile(parsatellite),lesignalesttransmisdirectementdel'unite'decommunicationmobileausatellited'ou`ilpeute^trere'injecte',viaunestationterrestre, dansunre'seauoudirectementretransmisa`uneautreunite'mobile. Cable Geostationaryorbit USA Europe Groundstation GroundstationAtlantic Satellite Uplink Downlink 4.2.3.Principauxsyste`mesdecommunicationsatellitairesexistants Lescommunicationsprovenantdere'seauxdeca^blesaccessiblesaupublic(quinesontpasne'cessairementpublics)sont,lecase'che'ant,achemine'esviadessyste`messatellitairesde dimensionsdiffe'rentesentredesstationsterrestresfixes,poure^treensuitere'injecte'esdanslesre'seauxdeca^bles.Unedistinctionestfaiteentrelessyste`messatellitaires - mondiaux(p.ex.INTELSAT), - re'gionaux(continentaux)(p.ex.EUTELSAT),et- nationaux(p.ex.ITALSAT). Laplupartdecessatellitessetrouventsurorbitege'ostationnaire.Danslemonde,120socie'te's prive'esexploitentquelquemillesatellitesplace'ssurdetellesorbites28. Paralle`lement,ilexiste,pourlegrandNord,dessatellitessurorbitespe'cialetre`sexcentrique(orbitesrussesMolnyia),quisontvisiblespourl'utilisateurdugrandNordpendantplusdela moitie'deleurpe'riodeorbitale.Deuxsatellitesdecegenrepermettentenprincipeainsiunecouverturere'gionale29,quinepeute^treobtenuea`partird'unepositionge'ostationnaireau-dessus del'e'quateur.S'agissantdessatellitesrussesMolnyia,enservicedepuis1974pourles 28GeorgE.Thaller,SatellitenimErdorbit,Franzisverlag,1999. 29Vgl.dazuHansDodel,Satellitenkommunikation,Hu"thigVerlag(1999) RR"445698FR.doc43/202 PE305.391 FR communications(prototypede`s1964),3satellitesparcourenten12heuresuneorbitecircum-terrestre,a`120r^dedistance,assurantainsilatransmissioncontinuedescommunications30. Deplus,lere'seauINMARSATU""conc,uaude'partpouruneutilisationa`desfinsmaritimes-qui couvrelemondeentierrepre'senteunsyste`medecommunicationmobile,permettantd'e'tablirdesliaisonssatellitairespartoutdanslemonde.Ilfaite'galementappela`dessatellites ge'ostationnaires. Lesyste`medecommunicationparportablesIRIDIUMfonctionnantgra^cea`plusieurssatellitessurorbitesbassesdiffe're'esae'te'mishorsservicere'cemment,pourdesraisonse'conomiques,son tauxd'utilisatione'tantinsuffisant. Enoutre,ilexisteunmarche'enrapidede'veloppementpourlescommunicationsVSAT(terminale'quipe'd'unetre`spetiteantenne).Ils'agitenl'occurrencedemicrostationsdontl'antennea`un diame`trecomprisentre0,9et3,7m,quisontexploite'espardesentreprisespourleurspropresbesoins(parexemple,desvide'oconfe'rences)oupardesfournisseursdeservicesmobilespour unedemandetemporairedeliaison(parexemple,desre'unions).En1996,200000microstationse'taientexploite'esdanslemondeentier.LegroupeVolkswagenexploite3000unite'sVSAT, Renault4000,GeneralMotors100000,etleplusgrandgroupepe'troliereurope'en12000.Lescommunicationssefontenclair,a`moinsqueleclientnelescryptelui-me^me31. 4.2.3.1.Syste`mesdesatellitesfonctionnanta`l'e'chellemondiale Cessyste`mesdesatellitescouvrentl'ensembledelaplane`tegra^ceaupositionnementdeplusieurs satellitesdansleszonesatlantique,indienneetpacifique. INTELSAT32 INTELSAT(Organisationinternationaledeste'le'communicationsparsatellites),quiae'te'cre'e'een1964,estuneautorite'dontlastructureorganisationnelleestsimilairea`celledesNations unies,etdontl'activite'consistea`assurerdescommunicationsinternationales.Lesmembresdecetteorganisatione'taientlesadministrationsnationalesdespostespubliques.A`l'heureactuelle, 144gouvernementssontmembresd'INTELSAT.L'anne'e2001verralaprivatisationd'INTELSAT. INTELSATdisposed'uneflottede20satellitesge'ostationnaires,quimettentencontactplusde 200paysetdontlesservicessontloue'sa`sesmembres,lesquelsdisposentdeleurspropresstationsausol.Gra^cea`IBS(Servicecommerciald'INTELSAT),destiercesparties(p.ex.,des socie'te'sdete'le'phone,degrandesentreprises,desgroupesinternationaux)peuvente'galementutiliserlessatellitesdepuis1984.INTELSATproposedesservicesplane'tairesdansdiffe'rents domaines,commelescommunications,late'le'vision,etc.Leste'le'communicationss'effectuentsurbandesCetKu(cf.infra). 30HomepagederFederationofAmericanScientistshttp://www.geo-orbit.org 31HansDodel,de'clarationfaiteenprive'. 32Paged'accueild'INTELSATU""http://www.intelsat.com. PE305.391 44/202 RR"445698FR.doc FR Lessatellitesd'INTELSATsontlesprincipauxsatellitesutilise'spourlescommunicationsinternationales.Ilsassurentl'essentieldescommunicationsinternationalessatellitaires. Cessatellitescouvrentleszonesatlantique,indienneetpacifique(cf.tableau,chapitre5, point5.3). Au-dessusdel'Atlantique,ilyadixsatellitespositionne'sentreles304r^Estet359r^Est;au-dessusdel'oce'anIndien,sixsatellitesentreles62r^Estet110,5r^Est;au-dessusduPacifique,trois satellitesentreles174r^Estet180r^Est.L'existencedeplusieurssatellitesau-dessusdel'Atlantiquepermetdefairefaceauxbesoinsimportantsdecommunicationsdanscettezone. INTERSPUTNIK33 En1971,l'organisationinternationaledecommunicationssatellitairesINTERSPUTNIKae'te' cre'e'eparneufpays;ils'agissaitd'uneagencedel'ex-Unionsovie'tique,dontlamissione'taitsimilairea`celled'INTELSAT.Aujourd'hui,INTERSPUTNIKestuneorganisationintere'tatique, dontpeute^tremembrelegouvernementden'importequelpays.Ellecomptede'sormais24E'tatsmembres(notammentl'Allemagne)etquelque40utilisateurs(entreautres,laFranceetle Royaume-Uni),quisontrepre'sente'sparleursadministrationspostalesouparleursorganisationsdeste'le'communications.Sonsie`geesta`Moscou. Leste'le'communicationssontachemine'essurlesbandesCetKu(cf.infra). Diffe'rentssatellites(Gorizont,Express,ExpressAdelaFe'de'rationdeRussie,etLMI-1de l'entreprisecommuneLockhead-Martin)couvrente'galementl'ensembledelaplane`te:unsatelliteorbiteau-dessusdelazoneatlantiqueetundeuxie`meestpre'vu;danslazonedel'oce'anIndien,il yatroissatellites,etdanslazonepacifique,deux(cf.tableau,chapitre5,point5.3). INMARSAT34 Depuis1979,INMARSAT(Organisationinternationaledeste'le'communicationsmaritimesparsatellites)assuredanslemondeentierdescommunicationsmobilesenmer,dansl'airetsurterre, ainsiqu'unserviced'appelsdede'tresse.INMARSATae'te'misenplaceentantqu'organisationintere'tatiquea`l'initiativedel'Organisationmaritimeinternationale.INMARSAT,aujourd'hui privatise'e,asonsie`gea`Londres. Lesyste`meINMARSATreposesurneufsatellitesplace'ssurorbitege'ostationnaire.QuatredessatellitesU""quiappartiennenta`lage'ne'rationINMARSAT-IIIU""couvrentl'ensembledelaplane`te jusqu'auxre'gionspolaireslesplusextre^mes.Chacund'euxcouvreenvironuntiersdelasurfaceterrestre.Deparleurpositionau-dessusdesquatrere'gionsoce'aniques(Atlantiqueoccidentalet oriental,Pacifique,oce'anIndien),ilspermettentunecouvertureplane'taire.Deplus,chaquesatelliteINMARSATdisposee'galementd'uncertainnombredefaisceauxe'troits,cequipermet deconcentrerl'e'nergiesurdeszonesou`lesbesoinsdecommunicationssontimportants. Leste'le'communicationssontachemine'essurlesbandesLetKu(cf.infra,point4.2.4). 33Paged'accueild'INTERSPUTNIK:http://www.intersputnik.com. 34Paged'accueild'INMARSAT,http://www.inmarsat.com RR"445698FR.doc45/202 PE305.391 FR PANAMSAT35 PanAmSatavulejouren1988entantqu'ope'rateurcommerciald'unsyste`medesatellitesmondialayantsonsie`geauxE'tats-Unis.Aujourd'hui,ildisposed'uneflottede21satellites fournissantdiffe'rentsservicesdete'le'visionetdete'le'communicationdanslemondeentier,maisprincipalementauxE'tats-Unis. Leste'le'communicationssontachemine'essurlesbandesCetKu. Septdesvingt-et-unsatellitescouvrentlazoneatlantique,deuxlapacifiqueetdeuxl'indienne.Lacouverturedesautressatellitess'e'tenda`l'Ame'rique(NordetSud).Cessatellitesnejouent qu'unro^lemineurencequiconcernelescommunicationsenEurope. 4.2.3.2.Syste`mesdesatellitesre'gionaux Leszonesd'empreintedesfaisceauxdessyste`messatellitairesre'gionauxcouvrentdiffe'rentesre'gionsetdiffe'rentscontinents.Lescommunicationsainsiachemine'esnepeuventdonce^tre rec,uesquedanscesre'gions. EUTELSAT36 EUTELSATae'te'cre'e'een1977pardix-septadministrationspostaleseurope'ennesauxfinsdecouvrirlesbesoinsspe'cifiquesdel'Europedansledomainedescommunicationsparsatelliteet desoutenirl'industrieae'rospatialeeurope'enne.EUTELSAT,quicomptequelquequaranteE'tatsmembres,asonsie`gea`Paris.L'organisationdoite^treprivatise'een2001. EUTELSATdisposededix-huitsatellitesge'ostationnaires,quicouvrentl'Europe,l'Afriqueet unegrandepartiedel'Asie,etquiassurentuneliaisonavecl'Ame'rique.Lessatellitessontsitue'sentre12,5r^Ouestet48r^Est.EUTELSAToffreessentiellementdesserviceste'le'visuels (850canauxnume'riquesetanalogiques)etradiophoniques(520canaux),toutenassurante'galementdesservicesdecommunications,avanttoutenEurope(ycomprisenRussie):par exemple,pourdesvide'oconfe'rences,desre'seauxprive'sdegrandesentreprises(entreautres,GeneralMotorsetFiat),desagencesdepresse(Reuters,AFP),desfournisseursdeservices financiersetdesservicesmobilesdetransmissiondedonne'es. Leste'le'communicationssontachemine'essurlabandeKu. ARABSAT37 ARABSATestlependantd'EUTELSATdanslare'gionarabe.L'organisation,quiae'te'cre'e'een1976,apourmembres21paysarabes.Lessatellitesd'ARABSATsontutilise'stantpourla transmissionte'le'visuellequepourlescommunications. Leste'le'communicationssontachemine'esessentiellementdanslabandeC. 35Paged'accueildePANAMSAT,http://www.panamsat.com 36Paged'accueild'EUTELSAT:http://www.eutelsat.com. 37Paged'accueild'ARABSAT:http://www.arabsat. PE305.391 46/202 RR"445698FR.doc FR PALAPA38 Lesyste`meindone'sienPALAPA,quiestexploite'depuis1995,estlependantsud-asiatiqued'EUTELSAT.Sonfaisceaud'empreintecouvrelaMalaisie,laChine,leJapon,l'Inde,le Pakistanetd'autrespaysdelare'gion. Leste'le'communicationssontachemine'essurlesbandesCetKu. 4.2.3.3.Syste`mesdesatellitesnationaux39 Denombreuxpaysutilisent,pourcouvrirleursbesoinsnationaux,leurspropressyste`mesdesatellites,dontleszonesd'empreintesontlimite'es. Lesatellitefranc,aisdete'le'communicationsTELECOMsertnotammenta`relierles de'partementsfranc,aisd'Afriqueetd'Ame'riqueduSudaveclame'tropole.Leste'le'communicationssontachemine'essurlesbandesCetKu. ITALSATdisposedesatellitesdete'le'communications,dontleszonesd'empreintelimite'es, maislimitrophes,couvrentl'ensembledelabotteitalienne.Aussiunere'ceptionn'est-ellepossiblequ'enItalie.Leste'le'communicationssontachemine'essurlabandeKu. AMOSestunsatelliteisrae'liendontlazoned'empreintecouvreleMoyen-Orient.Les te'le'communicationssontachemine'essurlabandeKu. LessatellitesespagnolsdeHISPASATcouvrentl'EspagneetlePortugal(tracesKu)etserventa`transmettredesprogrammesdete'le'visionversl'Ame'riqueduNordetl'Ame'riqueduSud. 4.2.4.Attributiondefre'quences Lare'partitiondesfre'quencesestdelacompe'tencedel'Unioninternationaledes te'le'communications(ITU).Pourassureruncertainordre,lemondeae'te'divise'pourlescommunicationshertziennesentroisre'gions: 1. Europe,Afrique,ex-Unionsovie'tique,Mongolie, 2. Ame'riqueduNordetAme'riqueduSud,Groenlandycompris, 3. Asie,exceptionfaitedespaysdelare'gion1,AustralieetPacifiqueSud. Cettere'partitiontraditionnelleae'te'conserve'epourlescommunicationsparsatellites;elleesta` l'origined'uneconcentrationdesatellitesdanscertaineszonesge'ostationnaires.Lesprincipalesbandesdefre'quencepourlescommunicationsparsatellitessontlessuivantes: - labandeL(0,4U""1,6GHz)pourlescommunicationsmobilesparsatellites,parexemplevia INMARSAT, 38HansDodel,Satellitenkommunikation,Hu"thigVerlag,1999. 39HansDodel,Satellitenkommunikation,Hu"thigVerlag,1999etrecherchesInternet. RR"445698FR.doc47/202 PE305.391 FR - labandeC(3,6-6,6GHz)pourlesstationshertziennesterrestres,parexempleviaINTELSAT, - labandeKu(10-20GHz)pourlesstationshertziennesterrestres,parexempleINTELSAT- Ku-SpotetEUTELSAT, - labandeKa(20-46GHz)pourlesstationshertziennesterrestres,parexemplelessatellitesdecommunicationmilitaires(v.4,4.3.), - labandeV(46U""56GHz)pourlesmicrostationshertziennes(VSAT). 4.2.5.Zonescouvertesparlessatellites(empreintesausol) Parzoned'empreinte,onentendlare'giondelaterrequiestcouverteparuneantennedesatellite. Cettezonepeutrepre'senterjusqu'a`50%delasurfaceterrestreou,lorsquelesignalestconcentre',despointsre'gionauxpluspetits. Pluslafre'quencedusignale'miseste'leve'e,plusilestpossibledeleconcentrer,etpluslazone d'empreintepeute^trere'duite.Laconcentrationdusignalsatellitairee'missurdeszonesd'empreintepluspetitespermetd'augmenterl'e'nergiedusignal.Ainsi,pluslazoned'empreinte estpetite,pluslesignalpeute^trefort,et,partant,plusl'antennedere'ceptionpeute^trere'duite. Enre'sume',lasituationsepre'sentepre'cise'mentcommesuitpourlessatellitesd'INTELSAT40: G H Z ZZ Z H Leszonesd'empreintedessatellites d'INTELSATsere'partissententrediffe'rentsfaisceaux: Lefaisceaua`couverturemondiale(G)detoutsatellitecouvreenvironuntiersdelasurface terrestre.Lesfaisceauxa`semi-couverture(H)couvrent unesurfacele'ge`rementinfe'rieurea`lamoitie'decelledufaisceaua`couverturemondialeLes faisceauxzonaux(Z)repre'sententdeszonesdere'ceptiondanscertainespartiesdumonde;ils sontpluspetitsquelesfaisceauxa`semi-couverture.Ilyaenfincequ'ilestconvenu d'appelerlespinceaux,c'est-a`-diredeszonesd'empreintepre'cisesetre'duites(cf.infra). 40INTELSATSatellit706,307r^E,AusleuchtzonenvonHomepagevonINTELSAT:http://www.intelsat.com PE305.391 48/202 RR"445698FR.doc FR S Lesfre'quencesdelabandeCconcernentlesfaisceauxa`couverturemondiale,lesfaisceauxa` semi-couvertureainsiquelesfaisceauxzonaux.Lesfre'quencesdelabandeKusontutilise'esdanslesfaisceauxe'troits. 4.2.6.Dimensionsdesantennesrequisespourunestationterrienne Lesantennesdere'ceptionterrestressontdesantennesparaboliquesdontlalimitevade0,5a` 3m.Lemiroirparaboliquerefle`tetouteslesondescapte'esetlesconcentreenunpointfocal.C'esta`cetendroitpre'cisquesetrouvelesyste`medere'ceptionproprementdit.Plusl'e'nergiedu signalaupointdere'ceptionestgrande,pluslediame`tredel'antenneparaboliquepeute^trere'duit. Cequiestde'terminantpourlebutpoursuividanslecontextedel'enque^tere'alise'epourlepre'sentrapport,c'estqu'unepartiedescommunicationsintercontinentalessontachemine'esvialabande Cdanslesfaisceauxa`couverturemondialedessatellitesd'INTELSATetd'autressatellites(parexemple,INTERSPUTNIK),etquepourleurre'ceptiondesantennesd'undiame`tredel'ordrede 30msontparfoisne'cessaires(cf.chapitre5).Desantennesde30me'taiente'galementne'cessairespourlespremie`resstationsdere'ceptiondessatellitesdecommunications,de`slors quelapremie`rege'ne'rationd'INTELSATn'utilisaitquedesfaisceauxa`couverturemondialeetquelatransmissiondessignauxe'taitencorebienmoinsperfectionne'equ'aujourd'hui.Ces panneauxd'undiame`treparfoissupe'rieura`30msontencoreutilise'saujourd'huidanslesstationsenquestion,me^mesi,techniquement,ilsnesontplusne'cessaires(v.aussi5,5.2.3). Lesantennesactuellementne'cessairespourlescommunicationsINTELSATdanslabandeCont undiame`trecomprisentre13et20m. PourlestracesKudessatellitesd'INTELSATainsiquepourd'autressatellites(bandeKud'EUTELSAT,bandeKuAMOS,etc.),lediame`tredesantennesne'cessairesestcomprisentre2 et15m. Pourlesmicrostations,quifonctionnentdanslabandeV,etdontlessignauxsontplusconcentre'sencorequedanslabandeKu,comptetenudelafre'quencee'leve'e,undiame`tred'antennecompris entre0,5et3,7mestsuffisant(p.ex.,VSATd'EUTELSATouINMARSAT). RR"445698FR.doc49/202 PE305.391 FR 4.3. Communicationsparsatellitea`finalite'smilitaires 4.3.1.Ge'ne'ralite's Dansledomainemilitaireaussi,lessatellitesdecommunicationjouentunro^leimportant.DenombreuxpaysU""notammentlesE'tats-Unis,leRoyaume-Uni,laFranceetlaRussieU""exploitent dessatellitesdecommunicationmilitairesge'ostationnairesquirendentpossibleslescommunicationsmondialesinde'pendammentd'autresvecteurs.Avec32positionsorbitales,les E'tats-Unisdisposentd'unsatellitetousles10r^enmoyenne.Ilestparfoisfaitusageaussidesatellitescommerciauxge'ostationnairespourdescommunicationsmilitaires. 4.3.2. Fre'quencesutilise'esparlesmilitaires Lesbandesutilise'espourlescommunicationsmilitairesvontde4GHza`81GHz.Lesbandes utilise'esparlessatellitesmilitairessontplusparticulie`rementlabandeX(SHF),3-30GHz,etlabandeKa(EHF),20-46GHz. 4.3.3. Tailledesstationsdere'ception Celles-cisontmobiles,leurtaillenede'passantpasalorsdanscertainscasquelquedizainesde centime`tres,oustationnairesU""danscecas,leurdiame`tren'estpassupe'rieura`11me`tres.Oncomptecependantdeuxtypesd'antennes(re'ceptiondesatellitesDSCS)d'undiame`trede 18me`tres. 4.3.4.Exemples Leprogrammeame'ricainMILSTAR(MilitaryStrategy,TacticalandRelaySatelliteSystem)utilise6satellitesge'ostationnaires.Ilpermeta`l'arme'edesE'tats-Unisdefairecommuniquer entreeuxetaveclescommandements,aumoyendepetitspostes,lesavions,lesnaviresetlestroupes.L'interconnexiondessatellitesassureladisponibilite'continue,me^meencasde de'faillancedel'ensembledesstationsnoname'ricainesausol. LeDSCS(DefenseSatelliteCommunicationsSystem)permete'galementdescommunicationsmondialesgra^cea`5satellitesge'ostationnaires.Ilestutilise'parlesmilitairesetparcertains servicesgouvernementaux. Lesyste`memilitairebritanniqueSKYNETeste'galementunsyste`memondial. Lesyste`mefranc,aisSYRACUSE,lesyste`meitalienSICRALetlesyste`meespagnol"empruntent"dessatellitesdecommunicationcivilsetpermettentdescommunicationsmilitaires danslabandeX,maislimite'esauplanre'gional. LesRussesassurentleurscommunicationsmilitairespartranspondeursurlabandeXgra^cea`leurssatellitesMolnyia. L'OTANexploitesespropressatellites(NATOIIID,NATOIVAetIVB).Ilstransmettent communicationsvocales,te'lexetdonne'esentrelesdiffe'rentesunite's. PE305.391 50/202 RR"445698FR.doc FR 5.Preuvesparindicesdel'existenced'aumoinsun syste`med'interceptionmondial 5.1. Pourquoiunepreuveparindices? Naturellement,lesservicessecretsnefontpaspubliquemente'tatdeleursactivite's.Aussinefaut-ilpas,entoute'tatdecause,espe'rertrouverunede'clarationofficielledanslaquellelesservices derenseignemente'trangerdespaysUKUSAreconnai^traientcoope'rera`l'exploitationd'unsyste`med'interceptionmondial.De`slors,lapreuvedoite^tree'tablieenre'unissantunnombre maximald'indices,pourconstituerunepreuveconvaincante. Lachai^nedesindicesquiformeraientunetellepreuvesecomposedetroise'le'ments: - lapreuvequelesservicesderenseignemente'trangerdespaysUKUSAinterceptentdescommunicationsprive'esetcommerciales; - lapreuvedelade'couvertedesdiffe'rentesstationsd'interceptionterrestresU""indispensables comptetenudufonctionnementdusyste`medecommunicationcivilparsatellitesU""ge're'esparlespaysUKUSA; - lapreuvequ'ilexisteentrecespaysunecoope'rationdesservicesderenseignementallantau- dela`decequiestcourant.Quecettecoope'rationaillejusqu'a`l'acceptationparlespartenairesdecontratsd'interceptioneta`lacommunicationdirecteparceux-cidumate'rielbrut intercepte',sansaucuneformed'exploitationpropre,voila`quin'aaucuneespe`ced'importancepourlapreuvedel'existenced'unecoope'ration.Celanejoueunro^lequepourlaquestionde savoirquellessontleshie'rarchiesdanslecontextedecettecoope'rationd'interception. 5.1.1. Preuvedel'activite'd'interceptiondesservicesderenseignementse'trangers Danslesde'mocraties,a`toutlemoins,lesservicesderenseignementexercentleursactivite'ssur labasedelois,quie'noncentleursobjectifset/ouleurspouvoirs.Aussiest-ilsimpledeprouverqu'ilexistedansnombredecespaysdesservicesderenseignemente'tranger,quiinterceptentles communicationsciviles.Teleste'galementlecasdescinqpaysUKUSAmentionne's,quidisposentdetelsservices.Pourchacundecespays,ilnefautpasapporterunepreuve supple'mentairespe'cifiquedel'interceptiondescommunicationsa`destinationouenprovenancedeleurterritoire.Surleurterritoire,ilspeuvente'galementcapter,danslecasdecommunications parsatellite,unepartiedesmessagesdontlesdestinatairessetrouventa`l'e'tranger.DansaucundescinqpaysUKUSA,nulledispositionle'galen'empe^chelesservicesconcerne'sd'agirainsi.La logiqueinternedelame'thodeducontro^lestrate'giquedeste'le'communicationsexte'rieuresetlebutdececontro^le,dumoinsceluiquienpartieconnu,obligenta`conside'rerquelesditsservices agissentbienainsi.41 41Votrerapporteurdisposed'informationsleprouvant.Lasourceestprote'ge'e. RR"445698FR.doc51/202 PE305.391 FR 5.1.2. Preuvedel'existencedestationsdansleszonesge'ographiquesrequises Laseulelimitea`laquelleseheurtelatentatived'exercerunesurveillancesurlescommunicationseffectue'esparsatelliteproce`dedelatechniqueme^medecemoyendecommunication.Iln'existe aucunendroita`partirduquelilseraitpossibledecaptertouteslescommunicationsparsatellitedanslemondeentier(cf.chapitre4,point4.2.5). Unsyste`med'interceptionfonctionnantauniveaumondialpourraite^tremisenplacepourautant quelestroisconditionssuivantesexistent: - l'exploitantaunepartiedesonterritoiredanstouteslesre'gionsdumonderequises; - l'exploitanta,dansunecertainemesure,unepartiedesonterritoiredanstouteslesre'gionsdumonderequiseset,enplus,undroitd'hospitalite'danslespartiesdumondequiluifont de'faut,etilpeutyexploiterdesstationsouutilisercellesdesonho^te; - l'exploitantestuneassociationd'E'tatsdansledomainedurenseignementetutiliselesyste`medanslesre'gionsdumondene'cessairesa`ceteffet. AucundespaysUKUSAneseraitenmesured'exploiterseulunsyste`memondial.A`toutle moinsofficiellement,lesE'tats-Unisn'ontaucunecolonie.Deme^me,leCanada,l'AustralieetlaNouvelle-Ze'landen'ontaucunepartiedeleurterritoiresitue'ea`l'exte'rieurdeleursfrontie`resau senspropre.LeRoyaume-Uninepourrait,luinonplus,exploiterseulunsyste`med'interceptionmondial(cf.chapitre6). 5.1.3. Preuved'uneassociatione'troiteentrelesservicesderenseignements Iln'estpaspossiblededire,parcontre,sietdansquellemesurelespaysUKUSAcollaborent danslesecteurdesservicesderenseignement.D'ordinaire,unecollaborationentrecesservicesestd'ordrebilate'raletprendlaformed'une'changedumate'rielexploite'.Uneassociation multilate'raleestensoide'ja`quelquechosedetre`sexceptionnel;s'ilfautencoreyajouterune'changere'gulierdemate'rielbrut,alorsnoussommesenpre'senced'unphe'nome`neentie`rement nouveau.L'existenced'uneassociationdecetypenepeute^tree'tabliequesurlabased'indices. 5.2.Commentreconnai^t-onunestationd'interceptiondescommunicationsparsatellite? 5.2.1.Crite`re1:acce`sdel'installation Lesinstallationsdelaposte,delaradiote'le'visionoudesinstitutsderecherchedisposantde grandesantennessontaccessiblesauxvisiteurs,aumoinssurrendez-vous.Lesstationsd'interceptionnelesontpas,parcontre.Laplupartdutemps,ellessontge're'esofficiellementpar desmilitaires,quiassurente'galementunepartieaumoinsdel'interception.Ainsi,danslesstationsge're'esparlesE'tats-Unis,parexemple,c'estleNavalSecurityGroup(NAVSECGRU) oul'AirIntelligenceAgencydesforcesae'riennesame'ricaines(AIA)ouleUnitedStatesArmyIntelligenceandSecurityCommand(INSCOM)quiassureaveclaNSAlefonctionnementdes stations.Danslesstationsbritanniques,c'estlaRoyalAirforcequige`relesinstallationsavecleservicederenseignementbritannique(GCHQ).Cesdispositionsgarantissentuncontro^le PE305.391 52/202 RR"445698FR.doc FR militairestrictdel'installation,toutenpermettantdecamouflerlesactivite's. 5.2.2.Crite`re2:typed'antenne Danslesinstallationsconformesaucrite`re1,ilexistediffe'rentstypesd'antennes,pouvantsedistinguerenfonctiondeleurstructurecaracte'ristique.Leurformedonnedesindicationsquant aubutpoursuiviparl'installationd'interception.Ainsi,desrange'esd'antennesverticalesformantuncercledegranddiame`tre(antennesWullenweber)sontutilise'espourde'terminerl'orientation designauxhertziens.Deme^me,unesuccessioncirculaired'antennesrhomboi"dales(antennesditesenra^teau)sontutilise'esdansleme^mebut.Desantennesdere'ceptionmultidirectionnelles ouantennesdirectionnelles,comparablesa`desantennesdete'le'visionclassiquesgigantesques,serventpourintercepterdessignauxhertziensnondirige's.Pourlare'ceptiondesignaux satellitaires,onutiliseenrevancheexclusivementdesantennesparaboliques.Lorsquelesantennesparaboliquessontsitue'esa`de'couvert,ilestpossibledecalculer,enconnaissantleur situation,leurangled'inclinaison(e'le'vation)etleurorientation(azimut)lesatellitedontlese'missionssontintercepte'es.Ilseraitpossibledelefaire,parexemple,a`Morwenstow(Royaume- Uni)oua`Yakima(E'tats-Unis)oua`SugarGrove(E'tats-Unis).Laplupartdutemps,lesantennesparaboliquessontcependantdissimule'essousdesenveloppessphe'riquesblanches,appele'es rado^mes.Cesenveloppesserventnonseulementa`prote'gerlesantennesmaisaussia`cacherleurorientation. Sidesantennesparaboliquesoudesrado^messetrouventsurlesited'unestationd'interception, alors,onpeute^tresu^rquedessignauxprovenantdesatellitesysontcapte's.Cequinenousdittoujourspasdequelgenredesignauxils'agitenl'occurrence. 5.2.3.Crite`re3:dimensiondel'antenne Dansuneinstallationconformeaucrite`re1,lesantennesdere'ceptiondessatellitespeuvente^tre utilise'esdanslesbutssuivants: - stationsdere'ceptiondessatellitesdecommunicationmilitaires,- stationsdere'ceptiondessatellites-espions(photos,radar) - stationsdere'ceptiondessatellitesSIGINT- stationsdere'ceptionservanta`l'interceptiondessatellitesdecommunicationscivils. Iln'estpaspossibledede'duirelamissionqueremplissentlesantennes/rado^mesa`partirdeleur aspectexte'rieur.Toutefois,leurdiame`trefournitcertainesindicationsa`cete'gard.Pourlessatellitesdecommunicationcivilsdestine'sa`recevoirlefaisceaua`couverturemondialedansla bandeCdescommunicationsinternationalescivilesparsatellites,ilexistedesdimensionsminimales,fonctiondelatechnique.Pourlapremie`rege'ne'rationdecessatellites,desantennes d'undiame`tredel'ordrede25a`30me'taientne'cessaires;aujourd'hui,undiame`trecomprisentre15et20mestsuffisant.Lefiltrageautomatiquedessignauxcapte'sparordinateurrequiertune qualite'optimaledusignal;aussi,lorsquelerenseignementestl'objectif,opte-t-onpouruneantennedeladimensionmaximale. RR"445698FR.doc53/202 PE305.391 FR Pourlescommunicationsmilitaires,onobservedanslescentresdecommandementdeuxtypesd'antennesdontlediame`treestprochede18m(AN/FSC-78etAN/FSC-79).Laplupartdes antennesdestine'esauxcommunicationsmilitairesonttoutefoisundiame`trebeaucoupplusfaiblee'tantdonne'qu'ellesdoivente^tretransportables(stationstactiques). Lesstationsausoldestine'esauxsatellitesSIGINTnene'cessitentquedepetitesantennes,cequi s'expliqueparlescaracte'ristiquesdusignalrenvoye'a`lastation(faisceauetfre'quenceimportants).Celaconcerneaussilesantennescaptantlessignauxdesatellitesd'espionnage. Siuneinstallationpre'senteaumoinsdeuxantennespoursatellitesdeplusde18m,ilestcertain quel'interceptiondescommunicationscivilesyestpratique'e.S'agissantd'unestationaccueillantdesmilitairesdesE'tats-Unis,unedesantennespeutservirauxcommunicationsmilitaires. 5.2.4. Crite`re4:Preuvesofficielles Pourcertainesstations,ondisposed'unedescriptionofficiellepre'cisedesmissions.Lessources sontconside're'escommeofficielless'ils'agitd'informationsgouvernementalesoud'informationsfourniesparlesmilitaires. S'ilestsatisfaita`cecrite`re,iln'estpasne'cessaired'examinerlesautrespourclasserunestationparmilesstationsd'interceptiondecommunicationsciviles. 5.3. Donne'es,pouvante^treobtenuesparchacun,concernantlesstationsd'interceptionconnues 5.3.1.Me'thode Afindede'terminerquellesstationsre'pondentauxcrite`rese'nonce'saupoint5.2etfontpartiedu syste`med'interceptionmondialetdepre'ciserdequellesmissionsellessontcharge'es,ladocumentationaffe'rente,parfoiscontradictoire(Hager42,Richelson43,Campbell44),les documentsde'classe's45,lapaged'accueildelaFederationofAmericanScientists46ainsiquelespagesd'accueildeNSA,AIA,etc.etd'autrespublicationssurInternetonte'te'consulte's47.Pourla stationne'o-ze'landaisedeWaihopai,ondisposed'unedescriptionofficielledesesmissions 42 NickyHager:Exposingtheglobalsurveillancesystem.http://www.ncoic.com/echelon1.htmNickyHager:SecretPower.NewZealandst^sRoleintheinternationalSpyNetwork,CraigPottonPublishing 1996.43 JeffreyT.Richelson,DesperatelySeekingSignals,TheBulletinoftheAtomicScientistsVol56Nr.2,47-51,http://www.bullatomsci.org/issues/2000/ma00/ma00richelson.html JeffreyT.Richelson,TheU.S.IntelligenceCommunity,WestviewPress1999.44 DuncanCampbell,dansPE168.184(octobre1999) http://www.europarl.eu.int/dg4/stoa/en/publi/pdf/98-14-01-2en.pdf DuncanCampbell:InsideEchelon,25.7.2000http://www.heise.de/tp/deutsch/special/ech/6928/1.htmlDuncanCampbell:InterceptionCapabilitiesn-ImpactandExploitationU""EchelonanditsroleinCOMINT, pre'sente'a`lacommissionEchelonduParlementeurope'enle22janvier2001FederationofAmericanScientists,http://www.fas.org/irp/nsa/nsafacil.html. 45 JeffreyT.Richelson:NewlyreleaseddocumentsontherestrictionsNSAplacesonreportingtheidentitiesofUS- persons:Declassified:http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB23/index.html.46 FederationofAmericanScientists(FAS),http://www.fas.org/. 47Military.com;*.mil-Homepages. PE305.391 54/202 RR"445698FR.doc FR fournieparlagouvernementdupays48.Enoutre,leszonesdecouverturedessatellitesdecommunicationonte'te'rassemble'es,lesdimensionsdesantennesne'cessairescalcule'eset reporte'essurdesplanisphe`res,deme^mequelesstationspossibles. 5.3.2.Analyseapprofondie L'analysetientcomptedesprincipesci-apre`s,quisontlie'sa`laphysiquedelacommunicationpar satellite(voire'galementchapitre4): - Uneantennenepeutcapterquecequisetrouvedanslazonedecouvertureou`elleestsitue'e.PourpouvoirrecevoirdescommunicationsrelevantprincipalementdesbandesCetKu,une antennedoitsetrouvera`l'inte'rieurdelazonedecouverturecouvrantlesbandesCetKu.- Ilfautuneantennepourchaquefaisceaua`couverturemondiale,me^mesilesfaisceauxde deuxsatellitesserecoupent.- Siunsatellitepre'senteplusdezonesdecouverturequelefaisceaumondial(c'estlecasdela ge'ne'rationdesatellitesactuelle),uneseuleantennenepermetpasdecaptertouteslescommunicationstransitantparcessatellitese'tantdonne'qu'uneseuleantennenepeutse situerdanstoutesleszonesdecouverturedessatellites.Pourcapterlefaisceaua`semi-couvertureetlefaisceaumondiald'unsatellite,ilfautdoncdeuxantennesdansdeuxre'gions diffe'rentes(voirsche'madeszonesdecouvertureauchapitre4).Sid'autresfaisceauxs'ajoutenta`cela(zonauxetpinceaux),desantennessupple'mentairessontne'cessaires.Les diffe'rentsfaisceauxd'unme^mesatellitequiserecoupentpeuventenprincipee^trecapte'sparuneseuleantenne,carilesttechniquementpossibledese'parerdiffe'rentesbandesde fre'quencea`lare'ception,maiscelaesta`l'origined'unede'gradationdurapportsignal/bruit. Pourlereste,lesconditionse'nonce'esaupoint5.2.sontd'application:lesinstallationsnesontpasaccessiblese'tantdonne'qu'ellessontexploite'esparlesmilitaires49;lare'ceptiondesignaux satellitesupposedesantennesparaboliques;latailledesantennesdestine'esa`capterlabandeCdufaisceaumondialpourlapremie`rege'ne'rationINTELSATestsupe'rieurea`30me`tres,pourles autresge'ne'rations,supe'rieurea`15-18m.Lesdescriptionsofficiellesd'unepartiedesstationssontconside're'escommepreuvesduro^led'interceptiondecesstations. 5.3.2.1.Leparalle'lismeentrelede'veloppementdesINTELSATetlaconstructiondestations Toutsyste`med'e'couteglobaldoitcroi^treaurythmeduprogre`sdescommunications.Lede'but descommunicationsparsatellitedoitdoncdonnerlieua`l'apparitiondespremie`resstations,etlamiseenservicedenouvellesge'ne'rationsdesatellitesa`laconstructiondenouvellesstationsetde